وبلاگ انجمن اجتماعی-فرهنگی یورت دربلخ

درباره وبلاگ
انجمن اجتماعی - فرهنگی یورت

انجمن اجتماعی – فرهنگی یورت در سال 1388 به همت و همکاری مستقیم تعدادی از استادان دانشگاه ها, فرهنگیان و تعدادی از جوانان تاسیس و ایجاد گردیده و آغاز بکار کرد . این انجمن در پهلوی سایر نهاد ها و انجمن های ملی و بین المللی با درک اینکه افغانستان در طول سه دهه جنگ از نظر اجتماعی , اقتصادی , فرهنگی .... آسیب های فراوان را متحمل شده و دچار مشکلات زیاد میباشد که بدون همکاری رضاکارانه اشخاص , افراد و نهاد ها , انجمن ها , موسسات ملی و بین المللی باز سازی آن امکان پذیر نبوده و نمیباشد .
انجمن اجتماعی - فرهنگی یورت با درک این مسولیت بعد از راجستر شدن در وزارت محترم عدلیه جمهوری اسلامی افغانستان با ایجاد دفتری در شهر مزار شریف آغاز بکار نموده و در جمع نهاد های دیگر پیوسته و در راستای بازسازی اجتماعی - فرهنگی کار و فعالیت مینماید. این انجمن در آغاز کار خود تا حال فعالیت های اجتماعی - فرهنگی زیر را بسر رسانیده است :
1- چاپ و توزیع نوبت سوم " فرهنگ راسخ " که قاموس ترکمنی فارسی پوهندی محمد صالح راسخ استاد دانشگاه بلخ به همکاری مالی مستقیم تعدادی از روشنفکران و فرهنگیان ترکمن های افغانستان .
2- چاپ و توزیع" شجره تراکمه " اثر گرانبها که در یکی از معتبرترین موزیم های دنیا نگهداری میگردد, به همکاری مالی تعدادی از فرهنگیان ترکمن .
3- راه اندازی و تطبیق پروژه در مدت سه ماه تحت عنوان " آموزش مدنی عمومی برای زنان " در ولسوالی های کلدر , شورتپه و دولت آباد ولایت بلخ , ولسوالی های آقچه و خانقاه ولایت جوزجان و ولسوالی های خانچارباغ , قرغان , اندخوی و قرم قول ولایت فاریاب .
4- برپایی لیلیه یی در شهر مزارشریف بخاطر حمایت از متعلمان و محصلان بی بضاعت ممتازغرض تشویق باشندگان روستا ها به فراگیری تعلیم و تحصیل که دور از شهر ها زیست مینمایند.
5- سروی و مطالعه ساحات ولسوالی شورتپه ولایت بلخ غرض ایجاد رادیوی محلی در آن ولسوالی .
6- راه اندازی ترینگ های مدیریت و منجمنت , گزارش نویسی و پروپوزل نویسی غرض ارتقای ظرفیت فعالان انجمن یورت .
7- آغاز همکاری با موسسه معاونت برای دفاع از حقوق زن غرض ارتقای ظرفیت اعضای انجمن یورت .
8- راه اندازی کورس های کوتاه مدت آموزش رادیو ژورنالیزم و درست نویسی زبان ترکمنی به عده یی از ژورنالستان محلی رادیو های شهر مزارشریف .
پيوندهاي روزانه
پيوندها
سخن روز

خــدای نظر فرزند عـــبـدالقادر ولدیت چاری در سال 1369 درقریه خانــتـپه

ولـســوالی قـرقین ولایت جوزجان چشم به جهان گشود. دوره مکـتب ابتدائیه را تا دوره

متوسطه درمکــتب لیسه مخـــدومقلی فراغـــی  به پایان رسانیده است .خداینظر

درسال 1389  از لیسه مسلکی زراعـت ابو مسلم خراسانی ولایت جــوزجان فراغت حاصل نموده است و بعداُدرامتحـــان کانکــور اشــترک نموده درسال 1390 ازطریق وزارت تحــصــیلا ت عــالی

پوهنحٔی زراعت پوهنـتـون بـــد خشــان به درجه عالی کامیاب گردید. بعـــدازسپری نمودن یک سال

به پوهنــتون بلخ تبدیل نموده حالا درحال ادامه تحصیلات دردانشـــگاه بلخ

مـــیــباشـــم . موصوف درپهلوی تحصیلات خویش درلیلیه انجمن اجتماعی فرهنگی- یورت به صفت استاد انگلیشی ایفایی وظیفه مینماید.

 

بیوگرافی عبدالبشیر" پیمان"

عبدالبشیر(پیمان) فرزند عبدالاحد باشنده ولسوالی قرقین ولایت جوزجان .درسال1388 ازلیسه زراعت جوزجان فراغت حاصل نموده وشامل امتحان کانکور گردید. بعد ازسپری نمودن موفقانه  امتحان درسال1389شامل پوهنتون ولایت غزنی گردید وبعداز سپری نمودن یک سال به پوهنتون بلخ تبدیل نموده محصل برحال سال سوم پوهنخی زراعت پوهنتون بلخ میباشد.همچنان پیمان منحیث راهنمای مضامین پشتو وانگلیسی درلیلیه یورت ایفای وظیفه نموده وهمچنان موصوف دربخش ترکمنی رادیو لحظه همکاری مینماید.

3:- روز هاي دوشنبه وجمعه به صفت نطاق در راديو تلويزيون لحظه دربخش    تركمني همکاری مینماید.

 

 نوشته شده در  93/04/25ساعت 13:48   توسط فعالین انجمن اجتماعی-فرهنگی یورت  |  |
 

با شاگردان لیلیه  انجمن اجتماعی-فرهنگی یورت معرفی شوید 

درسالهای 1389-1390

اســـــــــم :- عبدالرحمن

 

تخلص :- رضوانی

 

ولـــد :- محمد امـــین

 

درجه تحصیل :- صنف 11

     

سکونت فعلی :- لیلیه یورت

 

سکونت اصلی :- ولسوالی دولت آباد ولایت فاریاب 

 

   

اســـــــــم :- عبدالرزاق

 

تخلص :- مخدومی

 

ولـــد :- چاری

 

درجه تحصیل :- صنف 10

     

سکونت فعلی :- لیلیه یورت

 

سکونت اصلی :- ولسوالی دولت آباد ولایت فاریاب 

 

  

 

اســـــــــم :- نوید احــمد

 

تخلص :- شریفی

 

ولـــد :- محمد شـــریف

 

درجه تحصیل :- صنف 11

     

سکونت فعلی :- لیلیه یورت

 

سکونت اصلی :- ولسوالی دولت آباد ولایت فاریاب 

 

 

 

اســـــــــم :- شمس الحق

 

تخلص :- نظری

 

ولـــد :- جمعه نظر

 

درجه تحصیل :- صنف 11

     

سکونت فعلی :- لیلیه یورت

 

سکونت اصلی :- ولسوالی دولت آباد ولایت فاریاب 

 

  

 

اســـــــــم :- احمد شاه

 

تخلص :- رحمانی

 

ولـــد :- عبداللطیف

 

درجه تحصیل :- صنف 10

     

سکونت فعلی :- لیلیه یورت

 

سکونت اصلی :- ولسوالی بلخ  ولایت بلخ

 

  

اســـــــــم :- احمد

 

تخلص :- حکیمی

 

ولـــد :- عبدالحکیم

 

درجه تحصیل :- صنف 11

     

سکونت فعلی :- لیلیه یورت

 

سکونت اصلی :- ولسوالی چمتال  ولایت بلخ

 

 

 

اســـــــــم :- اسدالله

 

تخلص :- صوفی زاده

 

ولـــد :- الله نظر

 

درجه تحصیل :- صنف 10

     

سکونت فعلی :- لیلیه یورت

 

سکونت اصلی :- ولسوالی خمآب  ولایت  جوزجان

 

 

 

اســـــــــم :- آق محمد

 

تخلص :- محمدی

 

ولـــد :- محمد چاری

 

درجه تحصیل :- صنف 9

     

سکونت فعلی :- لیلیه یورت

 

سکونت اصلی :- ولسوالی خمآب  ولایت  جوزجان

 

  

 

اســـــــــم :- امان الله

 

تخلص :- احمدی

 

ولـــد :- احمد

 

درجه تحصیل :- صنف 12

     

سکونت فعلی :- لیلیه یورت

 

سکونت اصلی :- ولسوالی دولت آباد ولایت بلخ

 

 

  

اســـــــــم :- با با قلیچ

 

تخلص :- 

 

ولـــد :- مو لام

 

درجه تحصیل :- صنف 9

     

سکونت فعلی :- لیلیه یورت

 

سکونت اصلی :- ولسوالی کلدار ولایت بلخ

 

 

  

اســـــــــم :- عبدالباسط

 

تخلص :- قلیچ

 

ولـــد :- بوری قلیچ

 

درجه تحصیل :- صنف 10

     

سکونت فعلی :- لیلیه یورت

 

سکونت اصلی :- ولسوالی چهاربولک  ولایت بلخ

 

 

 

اســـــــــم :- محمد پنجی

 

تخلص :- تقشیب

 

ولـــد :- قربان

 

درجه تحصیل :- صنف 11

     

سکونت فعلی :- لیلیه یورت

 

سکونت اصلی :- ولسوالی نهرشاهی ولایت بلخ

 

 

  

اســـــــــم :- عبدالجبار

 

تخلص :- دانش

 

ولـــد :-خدایبردی

 

درجه تحصیل :- صنف 10

     

سکونت فعلی :- لیلیه یورت

 

سکونت اصلی :- ولسوالی دولت آباد ولایت بلخ

 

 

  

اســـــــــم :- جمال الدین

 

تخلص :- دنگداش

 

ولـــد :- بیرم

 

درجه تحصیل :- صنف 7

     

سکونت فعلی :- لیلیه یورت

 

سکونت اصلی :- ولسوالی بلخ  ولایت بلخ

 

  

اســـــــــم :- جمعه گیلدی

 

تخلص :- 

 

ولـــد :- دوران

 

درجه تحصیل :- صنف 9

     

سکونت فعلی :- لیلیه یورت

 

سکونت اصلی :- ولسوالی کلدار ولایت بلخ

 

 

  

اســـــــــم :- جوره

 

تخلص :-  قادری

 

ولـــد :- عبدالقادر

 

درجه تحصیل :- صنف 10

     

سکونت فعلی :- لیلیه یورت

 

سکونت اصلی :- ولسوالی منگجک ولایت جوزجان

 

 

  

اســـــــــم :- چاری

 

تخلص :- علم سیور

 

ولـــد :- سلیمان

 

درجه تحصیل :- صنف 9

     

سکونت فعلی :- لیلیه یورت

 

سکونت اصلی :- ولسوالی شورتپه ولایت بلخ

 

  

 

اســـــــــم :- عبدالحکیم

 

تخلص :- کریمی

 

ولـــد :- عبدالکریم

 

درجه تحصیل :- صنف 11

     

سکونت فعلی :- لیلیه یورت

 

سکونت اصلی :- ولسوالی نهرشاهی ولایت بلخ

 

 

  

اســـــــــم :- عبدالحلیم

 

تخلص :- دانشیار

 

ولـــد :- روزی

 

درجه تحصیل :- صنف 11

     

سکونت فعلی :- لیلیه یورت

 

 

 اســـــــــم :- خیرالله

 

تخلص :- محجوب

 

ولـــد :- جمعه

 

درجه تحصیل :- صنف 9

     

سکونت فعلی :- لیلیه یورت

 

سکونت اصلی :- ولسوالی چهار دره ولایت کندز

 

 

  

اســـــــــم :- خیرالله

 

تخلص :- مولانا

 

ولـــد :- سکندر

 

درجه تحصیل :- صنف 10

     

سکونت فعلی :- لیلیه یورت

 

سکونت اصلی :- ولسوالی شورتپه ولایت بلخ

 

 

  

اســـــــــم :- دین محمد

 

تخلص :- شریفی

 

ولـــد :- شیرمحمد

 

درجه تحصیل :- صنف 8

     

سکونت فعلی :- لیلیه یورت

 

سکونت اصلی :- ولسوالی چهاربولک  ولایت بلخ

 

 

اســـــــــم :- عبدالستار

 

تخلص :- نــظری

 

ولـــد :-خداینظر

 

درجه تحصیل :- صنف 9

     

سکونت فعلی :- لیلیه یورت

 

سکونت اصلی :- ولسوالی دولت آباد ولایت بلخ

 

 

 اســـــــــم :- شاه ولی

 

تخلص :- شاداب

 

ولـــد :-غلام سخی

 

درجه تحصیل :- صنف 8

     

سکونت فعلی :- لیلیه یورت

 

سکونت اصلی :- ولسوالی دولت آباد ولایت بلخ

 

  

 

اســـــــــم :- شریف الله

 

تخلص :- دانشیار

 

ولـــد :- محمد نظر

 

درجه تحصیل :- صنف 9

     

سکونت فعلی :- لیلیه یورت

 

سکونت اصلی :- ولسوالی شورتپه ولایت بلخ

 

 

  

اســـــــــم :- شمس الله

 

تخلص :- دانــشجوی

 

ولـــد :- جوره

 

درجه تحصیل :- صنف 11

     

سکونت فعلی :- لیلیه یورت

 

سکونت اصلی :- ولسوالی دولت آباد ولایت بلخ

 

 

  

اســـــــــم :- صفی الله

 

تخلص :- احمدی

 

ولـــد :- ضیا الله

 

درجه تحصیل :- صنف 9

     

سکونت فعلی :- لیلیه یورت

 

سکونت اصلی :- ولسوالی چهار دره ولایت کندز

 

 

 

اســـــــــم :- عبدالحی

 

تخلص :- دانــشجوی

 

ولـــد :- عبدالستار

 

درجه تحصیل :- صنف 8

     

سکونت فعلی :- لیلیه یورت

 

سکونت اصلی :- ولسوالی دولت آباد ولایت بلخ

 

  

  

اســـــــــم :- عصمت الله

 

تخلص :- نظری

 

ولـــد :- آنه محمد

 

درجه تحصیل :- صنف 9

     

سکونت فعلی :- لیلیه یورت

 

سکونت اصلی :- ولسوالی خمآب  ولایت  جوزجان

 

 

  

اســـــــــم :- محمد عیسی

 

تخلص :- عارفی

 

ولـــد :- رجب قل

 

درجه تحصیل :- صنف 10

     

سکونت فعلی :- لیلیه یورت

 

سکونت اصلی :- ولسوالی قلعه ذال ولایت کندز

 

 

  

اســـــــــم :- فیض الرحمن

 

تخلص :- نـــظری

 

ولـــد :- امام نظر

 

درجه تحصیل :- صنف 10

     

سکونت فعلی :- لیلیه یورت

 

سکونت اصلی :- ولسوالی دولت آباد ولایت بلخ

 

 

  

اســـــــــم :- عبدالقیوم

 

تخلص :- حمیدی

 

ولـــد :- عبدالحمید

 

درجه تحصیل :- صنف 8

     

سکونت فعلی :- لیلیه یورت

 

سکونت اصلی :- ولسوالی بلخ  ولایت بلخ

 

 

اســـــــــم :- عبدالقیوم

 

تخلص :- حبیبی

 

ولـــد :- حبیب الله

 

درجه تحصیل :- صنف 8

     

سکونت فعلی :- لیلیه یورت

 

سکونت اصلی :- ولسوالی چهار دره ولایت کندز

 

 

  

اســـــــــم :- عبدالکریم

 

تخلص :- 

 

ولـــد :- غلام سخی

 

درجه تحصیل :- صنف 9

     

سکونت فعلی :- لیلیه یورت

 

سکونت اصلی :- ولسوالی منگجک ولایت جوزجان

 

 

  

اســـــــــم :- عبدالکریم

 

تخلص :- راشدی

 

ولـــد :- عبدالرشید

 

درجه تحصیل :- صنف 8

     

سکونت فعلی :- لیلیه یورت

 

سکونت اصلی :- ولسوالی خمآب  ولایت  جوزجان

 

   

 

اســـــــــم :- نورالدین

 

تخلص :- نوری

 

ولـــد :- محمد امین

 

درجه تحصیل :- صنف 12

     

سکونت فعلی :- لیلیه یورت

 

سکونت اصلی :- ولسوالی دولت آباد ولایت بلخ

 

 

 

اســـــــــم :- محمد یوسف

 

تخلص :- فرادی

 

ولـــد :-الله داد

 

درجه تحصیل :- صنف 9

     

سکونت فعلی :- لیلیه یورت

 

سکونت اصلی :- ولسوالی دولت آباد ولایت بلخ

 

 

اســـــــــم :- عبدالحمید

 

تخلص :-

 

ولـــد :-الله بردی

 

درجه تحصیل :- صنف 12

     

سکونت فعلی :- لیلیه یورت

 

سکونت اصلی :- ولسوالی چهاربولک ولایت بلخ

 

 

 

اســـــــــم :- خدایار

 

تخلص :- مسلمیار

 

ولـــد :-  اورزمحمد

 

درجه تحصیل :- صنف 12

     

سکونت فعلی :- لیلیه یورت

 

سکونت اصلی :- ولسوالی دولت آباد ولایت بلخ

 نوشته شده در  93/04/25ساعت 13:40   توسط فعالین انجمن اجتماعی-فرهنگی یورت  |  |

                                                   

 

 

                                                  ترکمن ها در سده های

13ـ 16 میلادی

  طوریکه قبلاً دیدیم، ترکمنها در زمان حرکت سلجوقیان به ماوراءالنهر، خراسان، خوارزم، فارس، عراق، آذربایجان و آسیای صغیر منتشر شدند، اینها ازطوایف و قبایل اوغوزها مانند: سالور، یارز، بیات، چودیر، قایی، قنیق، قرقین، ایگدیر، توتورغا، بگدلی و دیگران بودند. بعد از اضمحلال امپراطوری سلجوقیان بسیاری آنان بطور عمده زندگی اسکان یافته اختیار نموده و در عین اشتغال به مالداری به کشاورزی نیز میپرداختند و متناسب با این وضعیت آنها به کشاورزان (اسکان یافته) و چارواها (کوچ نشینان) تقسیم می شوند. این قبایل اوغوزی هنگام گذار به زندگی اسکان یافته به جهت آنکه در جوار خراسانی ها و خوارزمیها میزیستند، در پروسه کار و زحمت با آنان نزدیک و خویشاوند شدند. این نزدیکی تأثیر خود را بر شیوه تولید، نحوه زندگی، فرهنگی و زبان آنان بجای نهاد اوغوزها پیشه وری و زراعت را از خراسانی ها فرا گرفتند.

خراسانیها نیز به نوبه خود خیلی چیزها (به ویژه در زمینه مالداری) ازآنها کسب نمودند. بدین ترتیب، اقوام کشاورزو دامدار صحرانشین از طریق خویشاوندی و نزدیکی یکدیگر را در عرصه تولید و تمدن غنی تر ساختند.

بخش قابل ملاحظه یی از ترکمن ها بعد از سقوط سلجوقیان به خدمت غوریان و خوارزمشاهیان در آمدند. در زمان غوریان قبایلی از اوغوزها به غور و سیستان و زابل مهاجرت نمودند که از میان اینها محمدبختیار نامی از قوم «خلج» (قلچ یا قال آج) ظهور نمود. این مرد نخست در خدمت سلطان شهاب الدین غوری انتظام داشت و در اثر خدمت لیاقت و دلاوری خود بزودی به منزلت امیری رسید. «یکی از امراء صاحب اختیار سلطان شهاب الدین، محمد بختیار را به موضع «اوده» فرستاد و او از آنجا مال فراوان به چنگ آورد و آلات حرب و ادوات طعن و ضرب مرتب داشته، اسبان خوب بر طویله بست و چند نوبت در مصاف جنود هنود آثار شجاعت و مردانگی به ظهور رسانیده اقطاعی سنگین به او ارزانی داشته و آوازه شجاعت و سخاوت وی اشتهار یافته، افوام خلج از اطراف بلاد به خدمتش مبادرت نمودند وصیت بهادری او به قطب الدین  ایبک رسیده از برای وی تشریف و خلعت فرستاد. محمد بختیار بدان نوازش مستظهر شده بحدود ولایت بهار چندان نوبت تافتن کرد و چون بر آن مملکت استیلایافت، غنایم فراوان ا ز آنجا گرفته، پیش قطب الدین آیبک بدهلی برد. »(1)[1]

بدین ترتیب، محمدبختیار هر روز نیرومند تر شده میرفت تا اینکه در سمت شرقی ولایت بهار، دولت محلی «لکمیر» را برانداخت و خزاینی را کی طی سالیان دراز پادشاه آن منطقه اندوخته بود، تصاحب نمود و شهر «لکنو» را مرکزخویش قرارداد. در آن آوان از قوم «خلج» در حدود ده هزارخانواده به گرد وی جمع گردیدند.(2)

بنابر نوشته برخی دانشمندان، خلج ها یاخلجی ها یکی از عشایر ترکمنها بودند که درسده چهارم هجری نیز در بین سیستان و هندوستان مستقربودند. در کتب جغرافیه وتاریخ واژه «خلج ها» هم به معنای محل و هم به معنی نام قوم هر دو آمده است. اصطخری در چند جا این کلمه را ذکرکرده و در جایی ازالمسالک المالک چنین نوشته است: «فاما الغنم فان اکثر ها یجلب الیهم من بلاد الغزنیه و من غور و الخلج صنف من الاتراک و قعوا فی قدیم الایام الی الارض التی بینن الهند و نواحی سیستان فی ظهرالغور و هم اصحاب نعم علی خلق الاتراک و زیهم و لسانهم.»(1)

درمورد خلجها در کتب قدیمی از قبیل صورت الارض ابن حوقل، معجم البلدان ابن خردادبه، در مراصدالاطلاع یا قوت حموی، در تاریخ ابن بطوطه، تاریخ العتبی، تاریخ یمینی، تاریخ سیستان، تاریخ بیهقی، حدودالعالم و طبقات ناصری مطالبی مطرح شده و «خلج» بمثابۀ نام جای، محل و قوم بکار رفته است. مؤلف برهان قاطع مینویسد: «خلج طایفه یی باشند از صحرا نشینان ترکان » (2) داکترمعین درحاشیه همان کتاب نوشته است: نام قبیله ترک و اسم ترکی آن بدون شک «قلچ» است، این قبیله ازقرن چهارم در جنوب افغانستان بین سیستان و هند ساکن بوده اند. ابن اثیرنیز در «الکامل» ذکر افغان و خلج را آورده است.(3)

برخی از مورخین گفته اند که خلجیها ترکهایی بوده اندکه زبان خود را از دست داده اند. مؤلف تاریخ فرشته جایی که از نسب افغانها صحبت میکند، خلج را از افغان تیره جداگانه میداند. (2) درشجره تراکمه در باره نسب خلج ها حکایت مبسوطی موجود است که مطابق آن خلجها یکی از اقوام اوغوزها اند. بارتولد «جغرافیای تاریخ ایران» مینویسد: «شکل خواندن کلمه خلج از روی اشتقاقی است که رشیدالدین و بعضی ازمولفان ترک ذکرمیکنند.»

بدین ترتیب، به نظر پژوهندگان اقوام غلجایی، هوتکی و ابدالی که اکنون در افغانستان زندگی مینمایند و به زبان پشتو تکلم میکنند، اجفاد همین خلجهای قدیم اند که اصلاً طایفه یی از اوغوزها (ترکمنها) بوده اند.(4)

به هر حال، محمدبختیار با ده هزار سوار از کوهها ی همالیا گذشته، تبت را نیز تصرف نمود، ولی درآنجا نمانده به ولایت خود بازآمد و مریض شده در گذشت. خلجها بعد از سقوط غوریان بر پهنه عظیمی از شبه قاره هند مستقرشده و دومین سلسله مسلمانانی بودندکه بعداز سلاطین مملوک غور در هند حکمروایی مستقل داشتند. بعد از در گذشت محمد بختیار، اقوام خلج شیران نام را پادشاه کردند. پادشاهان خلج اکثراً مشوق علم و ادب بوده اند. بنابر نگرش استاد جاوید سلاطین خلجی بدین قرار بوده اند:

1-    جلال الدین فیروزشاه ثانی 689 هـ. ق

2-    رکن الدین ابراهیم شاه اول 695 هـ. ق

3-    علاءالدین محمدشاه اول 695 هـ. ق

4-    شهاب الدین عمرشاه 715 هـ. ق

5-    قطب الدین مبارکشاه اول 716 هـ. ق

6-    ناصرالدین خسروشاه 720 هـ. ق

ترکمنها در دولت خوارزمشاهیان نیز شرکت داشتند، اقوام و عشایر ترکمنها در دوران حمله مغول مقاومت های بی نظیری را تحت رهبری جلال الدین منگبرنی فرزند شجاع محمدخوارزمشاه، از خود نشان دادند. به نظر برخی ازمورخین سلاله خوارزمشاهی نیز اوغوز بودند و در زمان سلطنت ملک شاه سلجوقی مردی به نام «انوشتگین غرچه» که از اهل غرجستان بود، شحنه خوارزم تعیین شد، بعدها اولاده این مردسلطنت مستقلی را در خوارزم ایجاد کرده امپراطوری بزرگی را از چین تا عراق تشکیل دادند. به هر حال، ترکمنها در مقابل یورش وحشیانه چنگیز مردانه مقاومت کردند و متحمل ضربات شدیدی شدند. مورخین شهیرکشور مرحوم غلام محمدغبار مینویسد: «شهر مرو مثل بلخ و هرات و نیشاپور از بزرگترین شهر های آن روز افغانستان (خراسان) بود و با آبادیهای اطراف خود در حدود700 هزار نفوس داشت که از آنجمله شصت هزارسر شمرده اند. شهرمرو ده کتابخانه داشت که در یکی از آن دوازده هزار کتاب موجود و همه در دسترس طالبان علوم بود...

بعداز مرگ خـــوارزمشاه در ایران، شرف الدین مظفر مجیرالملک حـــاکم ســــابق مرو

ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ

1- عبدالاحد جاوید، خلجی ها یا غلجاییها، منتشره درمجله ادب، ش 4، 1337، ص 1

2- برهان قاطع، محمد بن حسین بن خلف تبریزی، تهران، به تصحیح داکترمعین، ذیل لغت خلج.

3 ـ جاوید، خلجیها، ص 3، به نقل از تاریخ فرشته، جلد اول، ص 13.

4 ـ هیأت جواد، سیری بر تاریخ زبان و لهجه های ترکی، ص 386، و نیز دیده شود: مردمشناسی ایران، ص 759.

برگشت و در مرو در آمد و سپاهی از ترکمن ها و سایر مردم فراهم کرد. منتظر حمله مغول شد. این شخص  شیخ الاسلام مرو را به سبب انقیادش به دشمن بکشت و هم قاضی سرخس شمس الدین را که همکار شیخ الاسلام وطرفدار مغل بود، بدست عساکر اعزامی خود در سرخس از بین برد. مگر مجیر الملک مرد عیاش و ظالم بود. خودش شبها شراب مینوشید و سپاهش روزها بمال مردم در اطراف مرو دستبرد میزد. ترکمانان از او بر گشتند و به اختیار الدین ملک آمویه پیوستند.»(1)[2]

بدین ترتیب، «تولی خان» پسر چنگیز خان شهر مرو را تصرف کرد و در این گیر و دار چون ترکمن ها مقاومت نموده بودند، همه از دم تیغ گذشتند. تولی خان بعداز کشتار عام برگشت. بعداز چندسال باز عده یی از گوشه و کنار آمده در مرو ویران شده سکونت اختیار کردند. از ترکمنها مردی به نام «گویج تگین پهلوان» پیدا شد و ضیاءالدین علی شحنه مغول را بکشت و خود بر شهر مرو مستقر گردید. ولی به زودی یکی از سرداران مغول به نام «قراجه نویان» با سپاه فراوان در رسید و گویج تگین پهلوان فرار کرد. «در سال 1221 م باز مردم ترکمن تحت ریاست امیری (*) در مرو جمع شدند و گاه و ناگاهی در اطراف بربنه مغل میزدند. این بار قراچه آمد و مرو را به حالتی درآوردکه دیگرقابل زیست هیچ انسانی شده نتواند.(2)

برخی از مورخین گفته اند که سلسله آل کرت هرات نیز از دودمان سلطان سنجر و بناء ترکمن بوده اند. چنانکه ربیعی شاعر در مدح ملک فخرالدین کرت می گوید:

 قاعدۀ دودۀ سنجرتویی          واسطه ملک سکندرتویی

و دیگری هم در شان وی گفته:

سبیل ملوک من ارومت سنجر          فیوجی عطا و بخش و عنده

ومولانا صدرالشریعه در وصف ملک عزاالدین حسین کرت گوید:

 ابوالفتح سلطان السلاطین کلهم        به مال فخرالکرت بن سنجر

درتاریخ و صاف مذکور است که درآن هنگام که میان اباقاخان و برکاخان جنگ شده، ملک شمس الدین کرت از صف اباقاخان بیرون تاخته درمیدان آمده، گفت: منم نوردیده سنجر والی دارالملک اسکندر.(3)

ملک  رکن الدین کرت که در وقت حمله چنگیز حاکم قلعه خیسار و ولایت غور بود، به چنگیزخان پیش از پیش اظهار اطاعت کرد. بناً چنگیز به وی یرلیغ فرستاده، نواحی غور و هرات را به وی ارزانی داشت. بدین ترتیب، قلمرو امرای آل کرت ازمصیبت المبار جنگ و ویرانگری چنگیزخان مصؤن ماند. ازامرای مشهور این سلسله ملک رکن الدین، ملک شمس الدین، ملک غیاث الدین و ملک معزالدین حسین بودند. در طول دوره تسلط یک و نیم صد ساله مغل در خراسان در بار ملوک کرت یگانه مرکز و مربی فضل و ادب بود. این سلسله در سال1381 م بدست امیرتیمورسقوط نمود.

اگرچه ترکمن های آسیای میانه در یورش وحشیانه چنگیز خان سخت سرکوب شده و سر زمین آنها تحت تسلط ایلخانان مغول قرارگرفت.

به عقیده عده یی از مورخین در دوره حمله مغول ها ترکمانان به سه دسته تقسیم شدند: گروهی از ترکمنها که در دربار خوارزمشاهیان دارای جاه و مقام و ثروت بودند به حدودشام

و شمال عراق گریختند. عده یی هم به جنوب ایران شتافتند و خود این فراریان اخیر نیز به چند دسته تقسیم شدند و به حدود چین و هندوستان و مناطق جنوب اصفهان و اطراف شیراز رفتند. ترکمنان فراری (بزبان ترکمنی قاچاق لاریا قچقایی لار- فراری) نامیده شد ند.([3])

در جریان لشکر کشی مغلها برخی از قبایل ترکمن بطرف غرب نیز مهاجرت کردند. و برخ دیگر قبایل ترکمن قبلاً در دوره سلجوقی ها به آسیای صغیر رسیده و در آنجا مسکن گزین گردیده بودند. پادشاهی سلجوقی آسیای صغیر ساحه کوچکی را در همسایگی بیزانس و آسیای صغیر برای آلپ طغرل یکی ازسرداران ترکمن داده بود تا سرحدات آسیای صغیر را اثر حملات اروپائیان محافظت نمایند. دیری نگذشت که ترکمنهای سلجوقی در اثر حملات پی درپی مغلها ضعیف و قسمت عمده قلمرو خود را در شرق از دست دادند. آلپ طغرل بعداز اضمحلال ترکمنهای سلجوقی، خود را مستقل دانسته بر اراضی بیزانس حملات خود را گسترش داده و ساحه نفوذ خود را وسیع گردانید. بعد از مرگ آلپ طغرل پسر او عثمان در سال 1218 م رهبری قبیله خود را بدست گرفته وسلطنتی را تأسیس نمود که بعدها به نام وی «عثمانی» شهرت یافتند. این سلسله ترکمنها در آسیا صغیر تا سال 1922 در ترکیه پادشاهی کردند  و امپراطوری بزرگی را در سه قاره؛ آسیا، اروپا و افریقا تشکیل داده بودند.در حقیقت عثمانی جانشین خلافت بغداد شدند و صدها سال در مقابل اروپائیان صلیبی ایستادگی کردند و بالاخره توسط دسیسه های قدرت های اروپایی مضمحل گردیدند. افزون بر عثمانی ها در آسیای صغیر سلسله های کوچک دیگری نیز بودند، چنانکه رنه گروسه مینویسد: متصرفات قدیمی سلجوقیان در آسیای صغیر پس از زوال تدریجی خاندان سلجوقی (در حدود1304 م) و انحلال خانات ایرانی بلاصاحب مانده بود و دو امیر ترکمن بر سر اشغال کاپادوکیه با یکدیگربه جنگ و جدال پرداختند. در سیواس و قیصریه قبیله «ارتنه اوغلو» اقامت داشتند که اینها از سال 1380 تا 1399 م آن سر زمین را تصرف کرده بودند و پادشاه شاعر ترک برهان الدین اشهرآن خاندان است ولی در سال 1400 م این پادشاه – شاعر را یک قبیله ترکمن دیگر به نام «آق قویونلو» از تحت برداشتند و جای او را گرفتند. بالاخره در «لارنده» (قرامان امروزی) یک سلسله ترکمن دیگری از قبیله «قرامان» ها مستقر شده بود و این دسته میخواستند در آسیای صغیرجانشین سلاطین سلجوقی باشند و با ترکان عثمانی مقیم حدود«فریژیه» و «بیتنی» در جدال و زد و خورد بودند.»([4])

ترکمن هایی که در آسیای مرکزی در تحت تسلط مغولها قرارداشتند، شدید ترین ضبات و ویرانی ها را متحمل شدند و تا مدت های مدیدی جبران خسارات وارده را نمیتوانستند کرد. در این سر زمین بیات ها، سنجرها و دیگران و نیز بقایای خراسانی ها که بسیاری عادات و زبان آنها را پذیرفته بودند، زندگی داشتند. عشایر «مهینلی» و «مخدوم» و برخی دیگری بدینگونه شکل گرفتند. «بخش عمده ترکمنها در آن زمان درمناطق شمال میزیستند. در سده سیزدهم قبایل گوناگون ترکمن از دست مغولان مهاجم به اعماق بیابانها پناه بردند. همچنین بقایای قدیمی اوغوزچون: سالورها، چودیرها، اگدیرها و دیگران همه در آن مناطق گرد آمده بودند، به تدریج به کشاورزی اشغال یافتند.

درزمان هجوم مغلها، آب رود خانه جیحون از کناره های آن سرا زیر شده به سوی غرب جریان یافته، جلگه بیکران «ساری قیمش» را سیرآب مینموده است. دریاچه بزرگی از آب شیرین نیز در این محل بوجود آمده بود. ترکمن ها و سایر فراریانی که ازطوایف مختلف بودند، در ساری قمیش گرد آمده با احداث شبکه های پیچیده، آبیاری به زراعت پرداختند. به کمک شبکه های آبرسانی بیش از 50 هزارهکتار زمین آبیاری میگشت. بخشی از مردم نیز به پیش وری و بخش دیگریبه دامداری پرداخته اند. چاه ها و آبیگیرهای خشک شده یی که اکنون در آن منطقه وجود دارند، خودبیانگرآنست که روزگاری انسانهای زحمتکش زیادی در این نواحی زیسته اند. در واقع نیز در مناطق شمالی به جز سالورها، چودیرها، ایگدیره، أرساریها، خزرایلی ها، علی ایلی ها، قبایلی دیگر ترکمن چون: تکه، یموت، کوکلنگ، یمیرلی، آرباچی، آته... و دیگران نیز زندگی کرده اند. ازمطالب فوق این نتیجه تدست می آید که درواقع این منطقه خشن محل نشو و نمای خلق ترکمن بوده است.»([5])



[1] - روضه الصفا، جلد چهارم، ص 646

2- شجره تراکمه، ص 56

 

[2]-غبار، افغانستان درمسیر تاریخ، ص 216.

* نام این امیر به گمان اغلب «بقا سردار » بوده است.

2 ـ روضه الصفا، 662.  

3 -هانری فیلد، مردم شناسی ایران، ص 787

[4] - رنه گروسه، امپراطوری صحرانوردان، ص 642

[5] - پیدایش خلق ترکمن، ص 17.

2 ـ رنه گروسه، امپراتوری صحرانوردان، ص 708.

 

 

تاریخ وفرهنگ ترکمنها "صالح محمد راسخ یلدرم"

 نوشته شده در  90/12/05ساعت 17:14   توسط فعالین انجمن اجتماعی-فرهنگی یورت  |  |

امپراطوری سلجوقیها

 

یک عشیره دیگری از اوغوزها (قنق ها) خط السیر دیگری را اتخاذ نمودند و سر نوشت بسیار درخشانی نصیب شان شد. اینها که به زور از سرزمین های آبایی خود رانده شده بودند، به سوی جنوب به مناطق کشاورزی آسیای میانه (ماوراءالنهر) نزدیک شدند. دراین مهاجرت ها و یورشها قبایل «قنق» نقش اساسی داشتند که بعد ها به نام رئیس شان «سلجوقیها» خواندشدند. از اینکه سلجوقیها درتاریخ معادل ترکمن نامیده شده اند، بناً درمورد سلسله سلجوقی مفصل تر معلومات ارایه میداریم.

 مؤسس این سلسله شخصی به نام «سلجوق» فرزند«دوقاق» یا «تقاق» بود. این شخص ملقب به «تیمور یالیغ» بوده بمعنی کمان آهنین رئیس یا عضو مهمی از قبیله «قنق» اوغوزهابود. مؤلف روضه الصفا درمورد ظهور سلجوقی چنین مینویسد:

 چون سلجوق به سن رشد و کمال رسید. پدرش وقاق وفات یافت بیغو وی را مورد اعزاز و اکرام قرار داد و بعداً بنا بر گپهایی بر وی غضب کرده بر آن شد تا سلجوق را از بین بردارد. سلجوق از  این مهم خبر شده با صد سوار و هزار و پنجصد شتز و پنجاه هزار گوسفند روی به دیار سمرقند نهاد و قاصدی به والی آنجا روان کرد که میخواهد دین اسلام را قبول کرده دراین ولایت سکنی گزیند. به این ترتیب سلجوق با اتباع خویش مسلمان شد و در ماوراءالنهر متوطن شد. دراین اثنا ایلچی کفار به طلب خراج که هر سال از ارباب جند می ستاندند، آمد. چون سلجوق از این امر آگاه شد، از این صورت استنکاف نمود، گفت که من راضی نیستم که مسلمان باج و خراج به کافران بدهند. بنأ ترکان آن حدود را جمع نموده و در مقابل آنها ایستادگی کرده والی جند و اهالی آن ولایت او را به مال و لشکر کمک نمودند، در این زد و خورد سلجوق مظفر گشت و علم دولت وی ارتفاع یافته ازاقطاع ترکستان مردم روی به درگاه وی نهادند و ملوک اطراف به امداد و التفات وی محتاج گشتند، چنانکه ابراهیم سامانی ازایلک خان منهزم شده به او پناه آورد. سلجوق ابراهیم سامانی را معاونت نمود، به سر ایلک فرستاد و بعدازمحاربه ایلک خان منهدم شد و رایت اقبال سلجوق سر به اوج عیوق کشید و نواحی بخارا را مضرب خیام دولت گردانید»(1)[1]

 بنا بر نوشته مورخین سلجوق قبل از سنه 985م با عشیرۀ خود از قسمت اعظم قبایل «اوغوز» جدا شد و آمد و اردوگاه خویش را در ساحل راست سیحون علیا در حدود «جند» نزدیک «پرودسک» فعلی قرار داد. قبایلی که درین حادثه به همراه سلجوق آمدند و یا بعد ها به آنان پیوستند، «افراد سلجوق» و یا «سلجوقیان» نام نهادند. آنان مانند ترکان «قره خانی» دین مقدس اسلام را پذیرفته و بسیاری از عناصر تمدن بومی را جذب نمودند. این اتحاد عشایر اوغوز ها یعنی سلجوقیان به مرور زمان به «ترکمن ها» موسوم شدند. سلجوق و افرادش مورد حمایت امیر ساسانی قرار گرفته و به نوبۀ خود از دولت سامانی دفاع نمودند.(2)

ترکمن ها تحت ریاست سلجوق در قسمت «جند» و سواحل راست سیحون متحد شده و از دولت سامانی حمایت میکردند. بعد از وفات سلجوق پسران وی اسرائیل، میکائیل و بیغو این سیاست را ادامه میدادند. هنگامیکه بغرا خان پادشاه قراخان بخارا را فتح کرده امیر نوح پادشاه سامانی از بخارا گریخته از سلجوقی ها طالب کمک شد.(3)

    درین وقت بغراخان مریض شده خود از بخارا بیرون رفت. او هنگام بازگشتن عبدالعزیز بن نوح بن نصر را با یک اعلامیه به مثابه دست نشانده در بخارا گذاشت. از یک فقره بن الاثیر چین استنباط میگردد که بغرا خان در اثر حملۀ ترکمنها (سلجوقیها) عقب نشینی کرده، زیرا ترکمنها را نوح طرفدار خود ساخته بود. در هر حال، دیده میشود که ترکمن ها با اهل بخارا، لشکریان قره خانیها را که در حال عقب نشینی بودند، دنبال میکردند. گارد عقب سپاه از بین برد و سامان و اسباب آنها را تاراج میکردند بدین ترتیب در ماه آگست سال 992م امیرالنوح به کمک سلجوقی ها به بخارا برگشت و عبدالعزیز را از نعمت بصارت محروم ساخت. بغرا خان در حالیکه به ترکستان میرفت در عرض راه وفات یافت. (1)

   اگرچه امیر نوح سامانی به کمک ترکمن ها سلطنت را باز یافت و بغرا خان از جهان درگذشت، اما درین وقت دولت سامانی نهایت تضعیف شده بود. برای تقسیم مناطق آنها نزاع بین ترکان قره خانی که صاحب ماوراءالنهر و ترکستان چین شده بودند و ترکان غزنوی که مالک خراسان گشته بودند، درگرفت. باید متذکر شد که هم سلطان محمود غزنوی و هم پادشاهان قره خانی همه از قبیلۀ «قایی» اوغوزها بودند، منتها قراخانیها آزاد  بودند و با نیروی عشایر اوغوزی سلطنتی تشکیل داده بودند، اما اجداد سلطان محمود از بردگی به سلطنت رسیده و با استفاده از قشون کثیرالملله امپراتوری عظیمی را برپا نموده بودند. سلجوقیان ازین آشفته گی عمومی استفاده کرده منزل به منزل پیش آمدند (قبلا در سال 985م اردوگاه بزرگی را در شمال شرقی بخارا در نوراتا برپا نموده بودند) پادشاه سامانی امیرنصر که به اتحاد سلجوق ها حساب میکرد و خواست با استفاده از فرصت پایه های دولت سامانی را مستحکمتر سازد. وی که در سال 1103م از امیرنصر برادر سلطان محمود غزنوی مغلوب شده و به طرف ماوراءالنهر فرار کرده بود، در همین سال از سلجوقی ها استعانت خواست سلجوقی ها آماده شدند تا با امیر سامانی یاری کنند. (2)[2]

  امیرنصر به یاری آنها لشکر غزنویها را به سرکردگی سباشی تگین در کرانه دریای زرافشان شکست داد و در تابستان همان سال ایلک خان پادشاه قره خانی را در نزدیک سمرقند منهدم و پراگنده ساخت و 18 تن از فرماندهان ایلک خان اسیر گردید. سرکردگان اوغوزها اسرای جنگی را به امیر سامانی تسلیم ندادند، بلکه آنها را در نزد خود نگه داشتند مقصد اوغوز ها ازین اقدام آن بود که تا ازین مدرک پول به دست بیاورند اما امیرنصر به اوغوز ها بدگان گردیده، فکر نمود که آنها خیال دارند با ایلک خان داخل مذاکره شوند و بنابر همین اندیشه بیجا اوغوز ها را ترک کرد. اوغوز های سلجوقی که پایه های دولت سامانی را متزلزل امیرنصر را نسبت برخود بدگمان دیدند، بعد از این از کمک بدولت سامانی منصرف شدند بعد ازین واقعه ایلک خان متوجه سلاجفه شده خواست تا آنها را از بین بردارد. چون آن سلجوق ازین قضیه آگاه شدند، صلاح دانستند تا به مناطق صعب العبور بروند، بناً آنها به سرکردگی چغری بیگ داود با سی هزار سوار بسوی خراسان رفتند و بعد ازاین چندین بار باخانهای آل افراسیاب (قره خان) و خوارزمشاه و عاملین سلطان محمود به زد و خورد پرداختند. ابو الحرث ارسلان جاذب حاکم طوس بنابر فرمان سلطان محمود چندین بار برسر آنها تاخت و هر بار از سلاجقه شکست خود تا آنکه به سلطان نامه نوشت که ترکمنها بسیار قوی شده اند تا که شخص سلطان حضور نیاورد، آنان به کلی سرکوب نشده، بلکه نیرومندتر شده و تدارک کارشان دشوارتر خواهد شد. عبدالحی گردیزی مورخ همان دوره مینگارد: «و چون امیر محمود این نامه را بخواند تنگدل شد و نیز قرار نکرد و لشکر بکشید و اندر سنه تسع و عشر و اربعمائه (429) از غزنین حرکت کرد، سوی بست رفت و از آنجا بسوی طوس کشید و امیر طوس به استقبال آمد و خدمت کرد. و چون امیر محمود از وی بپرسید. صورت حال ترکمنان در حقیقت باز نمود. پس امیر محمود رحمه الله بفرمود: تا قوجی انبوه از لشکر با سالاری چند با امیر طوس برفتند بحرب ترکمنان و چون به نزدیک رباط فراوه رسیدند اندر مقابل یکدیگر آمدند و ترکمنان دلیر گشته بودند، جنگ بپیوستند و لشکر چون چیره شد و برای شان ظفر یافتند شمشیر اندر نهادند و چهار هزار سوار معروف از ترکمنان بکشتند و بسیاری را دستگیر کردند و باقی به هزیمت رفتند سوی بلخان و دهستان و فساد ایشان دران ولایت سهل تر گشت.»(1)[3]

 اگرچه سلجوقیان از لشکر سلطان محمود شکست خوردند، ولی آرام ننشستند آنها بعد از مرگ محمود در سال 429هـ بار دیگر به جنگ های چریکی خود ادامه دادند. آنها در ماه رمضان سال 429 هـ نیشاپور را متصرف شدند. طغرل بیگ در نیشاپور به امر و نهی پرداخت برادر خود چغری بیگ داود را به حکمروایی «سرخس» فرستاد. طغرل بیگ مرد خوش قیافه و زبان آوری را بنام ابو اسحق فقاعی به دارالخلافه بغداد فرستاد و در نامۀ خود گفته بود: «سلجوقیان چون فرزند یمین الدوله (سلطان مسعود) از راه بزرگواری و نیکوکاری منحرف و بکار فتنه و فساد دست به کار یافتند دست یغما در مسلمان ها و شهر ها بگشادند ولی با این همه بندگان امیرالمؤمنین هستند و شهر ها و بندگان خدا را نگهداری میکنند. این جماعت سنت دادگری را تأسیس کرده اند و بر قلۀ شامخ برزگواری بالا رفته اند. رسم ستم را در نوردیدند و علامت های بیدادگری را بیکار گذاشتند.»(2)[4]

درین وقت طغرل بیگ با قره خانیها و آلتون تاش خوارزم شاه آیین دوستی و مؤدت برقرار نمود. هنگامیکه سلطان مسعود برای سرکوبی بوری تگین (یکی از خان های قره خانی) از رود جیحون عبور کرد و به درۀ صفانیان رسید، سلجوقیان به طرفداری بوری تگین برخواستند و از سرخس به طرف جوزجان حرکت کردند تا با خراب کردن پل بالای رود آمو، رابطۀ سلطان را از قلمروش قطع نموده، قشون وی را تباه سازند. مسعود ناچار عقب نشینی کرد، بوری تگین به یاری ترکمن های سلجوقی تقریباً تمامی ماوراءالنهر تصرف کرد.

سلطان مسعود در سنه (426 هـ) لشکری را به سرکردگی ابو سعد عبدوس بن عبدالعزیز بر سر ترکمنها فرستاد. این لشکر در نزدیک فراوه با ترکمنان به جنگ پرداختند و شکست خورده مراجعت کردند این بار مسعود سپه سالار خود بکتغدی را با لشکر فراوان به سرکوبی سلاجقه فرستاد. لشکر غزنی وقتیکه به شهر «نسا» ایچی ترکمن ها پیغام گذارد «که ما بندگانیم و اطاعت داریم، اگر ما را بپذیرید و چرا خور ما پدید کنیم، ما دست ازین کار ها کوتاه کنیم و نیز کسی را از ما رنجی نباشد» بکتغدی سپه سالار غزنوی رسولان را با داشتی استقبال کرد و ایشان را گفت: «میان من و شما شمشیر است و اگر شما اطاعت دارید و فرمان برید کس خویش نزدیک امیر مسعود فرستید و این عذر از وی خواهید و سوی ما نامه آورید تا از شما باز شویم اگرنه ما به هیچ حال باز نشویم.»(3)

بدین ترتیب بکتفدی صلح را قبول نکرده بر سر ترکمن ها حمله نمود ولی درین پیکار بکتفدی شکست یافته گریخته به پیش سلطان آمد. این بار شخص سلطان عازم دیار سلاجقه شد، وی بنابر مشورت اعیان خویش نخست خواست با سلاجقه از در صلح و آشتی بیاید تا فتنۀ آنها فرونشیند و بعد در فرصت مناسب آنها را بکلی رکوب نماید. بناً به آل سلجوق پیغام داد که هرآنچه در گذشته روی داد از سلطان نبود بلکه کار بعضی از امرای ملک بوده و دیگر از گذشته سخن نباید گفت چغری بیگ داود در جواب نامه گفت: «حالا سلطان مسعود در بارۀ تلطف و تعطف بی نهایت ارزانی داشته سخنان دلپذیر گفته است و آنچه مقتضی مروت و انسانیت است بجای آورده، لیکن نمیدانیم که بعد ازین افعال او موافق اقوال خواهد بود یا نه. اگر دل مطابق زبان خویش داشته باشد ما در مقام اطاعت آییم تا خان ها ناریخته و رعایا در امان مانند و اگر به خلاف اینکه پیغام داده ظاهر گردد آنچه حق از عزّ و علا اراده فرموده باشد به ظهور خواهد آمد.

چون ایلچی جواب چوغری بیگ را معروض داشت، مسعود مسرور شده به والی مرو فرمان داد که بی تعلل بعد از عهد و میثاق هدایات مناسب به امرای ثلاثۀ سلجوقی فرستاده دختر امیر سوری را به اینانچ بیگ و دختر امیر عبدوس را   به عقد نکاح طغرل بیگ درآورد. چون پیغام مذکور به سلاجقه رسید که امرا به مراسم عروسی و طوی به مرو بیایند طغرل بیگ و چوغرل بیگ مخالفت کردند و هدایای مسعود را نگرفتند چون این خبر به سلطان مسعود رسید دل به جنگ نهاد.»(1)[5]

  نآآآآآسلطان مسعود که تحت تاثیر حملات چریکی سلاجقه قرار گرفته و از جانب دیگر از سوی بوری تگین و خوارزمشاه نیز حذر میکرد، تاسه سال جرئت ننمود که به سر سلاجقه حمله اساسی نماید. دراین سه سال ترکمنها در اطراف و اکناف لشکر غزنوی را متفرق ساخته، اموال و اسلحه آنها را غارت میکردند. دراین نبردها ترکمنها از همان تکتیک نظامی هون های قدیم استفاده مینودند. آنها سامان و لوازم خویش را به فاصله 120 میل از کمپ خود دور گذاشته با حملات ناگهانی دشمن را غافلگیر میکردند و اگر به قوه اساسی غزنوی ها بر میخوردند با جنگ و گریز عقب نشینی کرده در بیابان های بی آبی و علف دشمن را از پا درمی آوردند. بدین ترتیب آنها سباش تگین یکی از سرداران غزنویان را شکست دادند و بعداز فرار وی از رود جیحون تا نیشاپور برای سلاجقه کسلم شد. بعداز ده روز چغری بیک داود روی به هرات نهاد و آن شهر را مسخر گردانید. ابراهیم بن بنال قهرستان و گرگان را متصرف شد و بدین ترتیب بدون بلخ در تمام شهر های بزرگ خراسان به نام طغرل بیگ خطبه خواندشد. چون سلطان مسعود این خبر را شنید، شخصاً عازم بلخ شد تا در فرصت مناسب بر سر سلاجقه حمله نماید. سلاجقه از این امر آگاه شده درمرو به تعبیه لشکر پرداختند مسعود درسنه (430هـ) باهفتاد هزار سوار و سی هزار پیاده متوجه سلجوقیان شد چون چغری بیک این حال را بدید از مرو بیرون آمده در سرخس با طغرل بیگ یکجا شد و دیگر سلاجقه نیز با آنان پیوستند، وقتیکه مسعود به مرو رسید شهر را از سلاجقه خالی دید، بناً متوجه هرات شد و طغرل بیک به نیشاپور رفت و چغری بیگ مرو را دوباره تصرف کرد. این بار سلطان مسعود به نیشاپور بر سر طغرل بیگ لشکر کشید طغرل بیگ شهر را تخلیه کرد. دراین هنگام حملات چریکی سلاجقه بر قشون غزنوی ادامه د اشت سلطان مسعود فکر کرد اکنون که و طغرل بیگ گریخته بناً سرکوب نمودند. چغری بیگ آسان خواهد بوده بناً از نیشاپور به سرخس کشید. اما این بار چغری بیگ از عظمت وعدد لشکر سلطان نیاندیشیده، مال و منال خویش را به بیابان فرستاد و خود با لشکر جرار وارد«دندانقان» شده و به جنگ اساسی و فیصله کن با سلطان مسعود آماده گردید. قبل از شروع جنگ طغرل بیگ و دیگر سلاجقه نیز به میدان حرب واردشدند. بدین ترتیب، درماه رمضان سال 431 هـ  جنگی عظیم بین هر دو لشکر روی داد. در نتیجه سلطان مسعود باآنهمه شان و شکوت و شمار قشون خود از ترکمنها ی سلجوقی شکست خورده ازمیدان دندانقان گریخت. طغرل بیگ درهمان میدان جنگ تاج شاهی برسر گذاشت شهر «مرو» را مرکز خویش انتخاب نمود. سلجوقیان هزیمتیان را تاکرانهرود آمو دنبال کردند. (2)[6]

با پیروی سلجوقیها اوضاع تغییریافت. تمام قبا یل اوغوزان آسیای میانه و برخی قبایل صحرانشین ترک به تدریج به گردآنها جمع شدند. همه این مردم که به صدها هزار تن بالغ میشد به نام «ترکمنها » خواندشدند و همانند سایر قبایل و طوایفی که وارد ترکیب ترکمنها گشته بودند، نام اوغوز ها به تدریج ازدیاد ها رفت وعمدتاً در روایات و شجره نامه های قدیمی باقی ماند. درسده دوازدهم میلادی فقط به یکی از طوایف ترکمن (طایفه یی در حوالی بلخ میزیستند و در سال 1153م. علیه سلطان سنجر علم عصیان بر افراشتند) نام اوغوز ها اطلاق شده است.

  طغرل بیگ پس از رفع تهدید غزنویان بانظم و ترتیب کامل پیشروی کرد. ابراهیم ینال به شهر های قهستان و گرگان مقرر گردید، به پسر کاکای طغرل ابوعلی حسن بن موسی بن سلجوق شهر های هرات، پوشنگ، سیستان و غور معین شد. متعاقب این امور ولایات شمالی افغانستان کنونی نیزدر سال 1039  میلادی بدست سلجوقیها افتاد. طغرل بیگ بعداً در اوضاع خورزم نموده وضع خود را برای پیشروی دراین جهت تأمین کرد. درسال 1043 میلادی دشمن قدیمی خود «شاه ملک » راکه از طرف غرنویان به صفت فرمانروای جند منصوب شده بود، برانداخت. شاه ملک را تا مکران تعقیب نموده تا آنکه شاه ملک در آنجا محبوس شد و بمرد. در این وقت سلطان مودود جهت پس گرفتن بلخ به آن حدود لشکر کشید، اما چغری بیگ لشکر غزنوی را قبل از اینکه به بلخ برسد، در راه منهدم نموده مودود طی معاهده یی بلخ را به سلجوقیان گذاشت. بعد طغرل بیک به اتفاق برادرش چغری بیگ ری را تصرف کرد و از آنجا غنایم بسیار بدست آورد و اطاعت قزوین را به شرط پرداخت هشتادهزار دینار پذیرفت. اوبااستفاده از مخالفت ها و نفاق داخلی «آل بویه» شهر های همدان، کرمان، سیستان، دینور، صمیر، حلورن را فتح کرده، قسمتی از قشون سلجوقیها تا خنانقین به داخل بین النهرین پیشروی کردند. ابوکالیجار فرمانروای آل بویه نتوانست جلوپشروی سلجوقیها را بگیرد. بعداز مرگ او، طغرل بیگ تبریز، قفقاز و دیار بکر را بدست آورد.

طغرل بیگ یکی از پادشاهان مقتدر عصر خود بود که وحدت سیاسی ایران بعد از ساسانیان بدست او انجام یافت. او در سال 443 هـ به دعوت رئیس الروسای خلیفۀ بغداد به آن شهر داخل شده، ملک رحیم دیلمی را گرفته به فرمانروایی آل بویه خاتمه داد و تمام اموال و خزاین آل بویه را تصرف نمود. درین هنگام وی ارسلان بساسیری را که به حمایت خلیفۀ فاطمی مصر وارد بغداد شده و خلیفۀ عباسی را مجبور به فرار کرده بود شکست داده، خلافت را بار دیگر به آل عباس برگردانیده و خلیفه توسط عمیدالملک کندری و وزیر طغرل بیگ نجات داده شد و بدین ترتیب خلیفۀ عباسی در سال 451 هـ وارد بغداد شده بر مسند خلافت نشست.(1)[7]

بعد از وفات طغرل بیگ وزیرش عمیدالملک کندری برادر زادۀ وی سلیمان بن چغری بیگ داود را بر تخت نشاند، زیرا خود طغرل بیگ به جانشینی وی وصیت کرده بود. ما امرای دیگر به پسر دیگر چغرل بیگ «آلپ ارسلان» را به پادشاهی برداشتند. آلپ ارسلان بعد از بدست گرفتن امور مملکت، یکی از فضلای مشهور خراسان خواجه نظام الملک طوسی را که مردی دانشمند و با تدبیر بود به وزارت برداشت. آلپ ارسلان به یاری وی امپراطوری وسیع سلجوقی را نظم و ترتیب داد و خود به فتوحات مشغول گردید وی از راه نخجوان به شهر های سواحل بحیرۀ خزر متوجه شد، پادشاه ابخاز بقرا، ین گیورکی درخواست صلح کرد و دختر خویش را به سلطان داد. وی در سال 463 هـ متوجه شام شده شهر های رها و حلب را تصرف نمود.(2) یکی از کاروایی های شگرف آلپ ارسلان نبرد وی با امپراطوری روم شرقی است درین جنگ که در میدان «ملازگرد» روی داد، آلپ ارسلان با پانزده هزار سوار خود، قشون دوصد هزار نفری امپراطور روم رومانوس دیوجانوس را از بین برده و شخص امپراطور را اسیر گرفت و بعدا با عقد معاهده وی را آزاد ساخته و دختر وی را به ملک شاه پسرش گرفت.(3) آلپ ارسلان در سال 1064 و 1065م سوقیاتی به خوارزم، بلخ و ترمز نمود، فرمانروایان این ولایات خود را به وی تسلیم کردند. در سال 465 هـ (1072م) با قشون دوصد هزار نفری به ترکستان لشکر کشید و مصمم بود که سلطنت قراخان ها را براندازد، ولی این لشکر کشی با ناکامی مواجه گردید، زیرا آلپ ارسلان بعد از عبور از جیحون از دست یوسف قلعه دار مجروح و کشته شد و در مرو نزدیک یک گور پدرش دفن گردید.(1)

بعد از وفات آلپ ارسلان پسرش ملک شاه به سلطنت رسید. او مانند پدرش نظام الملک را وزیر خود ساخته در ساحه نظامی، سیاسی و فرهنگی مانند آلپ ارسلان رفتار کرد. او ترکستان (ماوراءالنهر) را فتح نموده و به حمایت ادب دری پرداخت نظام الملک وزیر او مدارس متعددی بنام نظامیه در بلخ، مرو، نیشاپور، پوشنگ، هرات، اصفهان، بصره، آمل، موصل، و بغداد ساخته و بزرگترین دانشمندان عصر را به تدریس درین مدارس موظف نمود و هم کتاب مشهور سیاست نامه را تألیف کرد. امیر معزی شاعر معروف همین پادشاه را مدح گفت و حکیم عمر خیام «تاریخ جلالی» را به فرمان او نوشت. ملک شاه در جهانداری، ادب پروری و فرهنگ دوستی، سلاطین غزنی را پیروی مینمود.(2) [8]

  مناسبات حسنه و دوستانه پادشاه و وزیر (ملکشاه و نظام الملک) دیری نپایید. بنابر توطئه دشمنان نظام الملک ملک شاه بر وی خشم گرفت تا آنکه نظام در سال 485 هـ در عرض راه توسط فداییان اسماعیل کشته شد و ملک نیز بعد از 18 یوم از وفات وزیر با بدبیرش درگذشت. 

  ایام سلطنت طغرل بیگ، آلپ ارسلان و ملک شاه از ادوار پرشکوه و طلایی سلطنت ترکمنهای سلجوقی است. درین سال ها سرداران سلجوقی تنها به تصرف خراسان و ایران اکتفا نکرده، در جنگ های استیلاگرانه جدید مناطق ماورا قفقاز، عراق، سوریه، ماوراءالنهر و بعضی از مناطق آسیای صغیر را به تصرف خود در آوردند و دولت سلجوقی در نیمۀ دوم قرن پانزدهم میلادی به یکی از نیرومندترین دولت های جهان آنروزی مبدل گردید. ملک شاه چهار پسر داشت: برکیارق، محمد، سنجر و محمود. بعد از ووفات ملکشاه امپراطوری مقتدر سلجوقی رو به انحطاط گذاشت. پسران ملک شاه به خاطر بدست آوردن تاج و تخت به زد و خورد هایی خونین پرداختند و ملک را عرصۀ تاخت و تاز خود قرار داده شیرازۀ مملکت را گسیختند. در نتیجه «برکیارق» فرزند بزرگ سلطان بعد از جنگ های شدید بر برادر غالب شده بر سلطنت نشست. اما کار مملکت از دستش رفته بود. در وقت وی کاکایش تتش فرزند آلپ ارسلان در دمشق عصیان کرد و خطه خراسان نیز بین دو پسر آلپ ارسلان: بوری برس و اورغو دست به دست میگشت و نیز برادرش سلطان محمد که در گنجه بود به وی عصیان کرد.  بدین ترتیب شهزادگان سلجوقی در هر جایی که توانستند دولت های مستقلی را تشکیل دادند. مثلاً در سال 1041م کرمان، در 1049م شام، در سال 1077م آسیای صغیر و در سال 1117م عراق و کردستان همه دولت های مستقل سلجوقی اعلام کردند. تا آنکه سلطان سنجر سلجوقی که در سال 490هـ از طرف برادرش برکیاق به فرمانروایی خراسان منسوب شده بود، از همه پیشی گرفت و سلطان شد. وی برادرزادۀ خود محمود بن محمد بن ملکشاه حکمروای عراق را منهدم و تابع خود ساخت و حکومت عراق را دوباره بوی داد.

   حاکم سمرقند محمد بن سلیمان قره خانی را اسیر و بعد به حکومت آنجا گماشت و خوارزم را به آتسیز بن نوشتگین غرچه داد و تمام قلمرو سلجوقی را از نو سروسامانی بخشید. سلطان سنجر به طرفداری خواهرزاده اش بهرام شاه غزنوی در غزنی لشکر کشید در سال 1117م اردوی سی هزار نفری غزنه را شکسته ارسلان شاه غزنوی را خلع و بهرام شاه به مثابه دست نشاندۀ خود به سلطنت نشاند و آتسیز خوارزم شاه را چندین بار شکسته بعد ببخشید ولی آتسیز از پا ننشست تا آنکه قراختائیان را برای برانداختن سنجر تشویق کرد. در سال 1152م در حدود جیحون جنگ خونین بین سلطان سنجر و قراختائیان به وقوع پیوسته و درین نبرد خونین سنجر بیشتر از سی هزار کشته داده و تعدادی زیاد اسیر شدند. ازین شکست سخت، شکوه وی نقصان یافتن و اندوخته های وی تلف شد. سنجر بعد به جانب عراق رفت و توسط برادرزاده اش مسعود سلجوقی استقبال شد. درین انجام علاءالدین جهان سوز دولت غوری را دولت مستقل اعلان کرد و باجی را که آن زمان به سنجر میپرداخت، باز گرفت. سلطان سنجر با کمک مسعود لشکری فراهم آورده به «فیروز کوه» لشکر  کشید. علاءالدین به دفاع پرداخت اما سنجر وی را در حدود «اوبه» مغلوب نموده و خودش را اسیر گرفت. علاءالدین غوری اگرچه مرد عصبانی و قهاری بود، ولی از سوی دیگر ظریف طبع و شیرین سخن و شاعر نیز بود، بناً سلطان او را همنشین و ندیم خویش ساخت و بخش های فراوان بدو ارزانی داشت. چنانکه علاءالدین غوری در یکی از مجالس بزمی که سنجر بد به وسله داده بود چنین گفت:

     بگرفت و نکشت شه مرا در وصف لیکن

                    هـــــرچند بدم کـــشــتنی از روی یقین

          وانــــــگه به طبق میـــدهــدم در ثــمین

           بـخشــــایش و بخششم چــنان کرد و چینین

  و عاقبت وی را دوباره ملک غور و مضافات آن مقرر کرد.(1)[9]

  تشکیلات اداری دولت سلجوقی در اوایل بسیار ساده و مختصر و مطابق ویژه گیهای نظام قبیلوی بود، بناً قبایل و طوایف ترکمنها صادقانه از اوامر روسا و سر کردگان خود اطاعت میکردند. ولی بعدها به ویژه در دورۀسلطان سنجر سیستم بوروکراسی در دربار سلجوقی مسلط شده قبایل و عشایر ترکمنهاکه به اتفاق سرداران خود وارد خراسان و ایران شده بودند، به هیچ وجه نمیخواستند، به زندگی اسکان یافتن تن دهند و تابع سیستم بروکراسی حکومت و اداره باشند. ولی نمایندگان دستگاه اداری دولت سلجوقی مایل بودند که دستجات و عشایر ترکمنها را جز «حشم» و «رعیت» بشمارند و ایشان را تابع سازمان و نظام هایی که در  زمان سلاطین پیشین برای حشم موکب از بندگان زرخرید و ترکها وجود داشته، بسازند. ازاین جهت عقیده نظام الملک درباره ترکمنان شایان توجه است: «ازفرزندان ایشان (ترکمنان) مردی هزار را نام باید نبشت و بر سیرت غلامان سرا، ایشان را میباید داشت که چون پیوسته در خدمت مشغول باشند، آداب سیلح و خدمت کنند و آن نفرت که در طبع ایشان ( به دودمان حاکم) حاصل شده است بر خیزد و هر وقت که حاجت آید پنج هزار و ده هزار بخدمتی که نامزد شوند برنشینند به ترتیب غلامان و ساز ایشان، تا ازاین دولت بی نصیب نباشد و ملک را محدث حاصل آید و ایشان خوشنود باشند.» (2)

   اماترکمنان صحرانورد که بطور آزاد و بدون قید زندگی کرده بودند، زیربارتعبد و غلامی سلاطین و نمایندگان و روکراسی نرفته، نمی خواستند از زندگی صحرانشینی و آزادی دست بکشند. البته بزودی میتوان درک کرد که تبدیل فرزندان صحاری و استپاها به غلامان درباری کاری چندان آسان نبود و وفق دادن منافق مردم اسکان یافته بامنافع اینها امری پس دشور بوده است.

   سلطان سنجر آخرین شاه مقتدر سلجوقی این ویژه گیهای نظام قبیلوی ترکمنها غز را درنظر نگرفته، تلاش داشت تا بنا بر مشوره های وزرا و مشاورین خویش، طوایف و عشایر ترکمنها را زیر تسلط نظام بروکراسی دولت خویش قرار دهد. این بود که در فرجام با حوادث خطر ناکی مواجه شد که باعث تباهی وی ومملکت گردید. سلطان سنجر طی یک جنگ مختصر ازترکمنهای غز که در نواحی بلخ در حدود چهار هزار خانواده زیست داشتند، شکست خورده خودش با ملکه اسیر شد. وی مدت چهار سال در نزد غزها بود. (1)[10]

 وقتیکه سلطان سنجر اسیر شد، قشون وی متفرق گردیده وضع مملکت آشفته شد. برخی از امرا برادر زاده سنجر «سلیمان»را حاضر کردند که جانشین سنجر شود، اما وی در کارهای مملکت پیروز و رستگار نشد، بناً به ری و سپس به بغداد رفت امرا و سپاهیان محمود خان را به پادشاهی برداشتند، او در نیشاپور به تخت نشست درحالیکه در عراق سلطان محمد بن محمود محمد بن ملکشاه حکومت میکرد.

سلطان سنجر در سال 551 هـ بعد از اینکه ملکه اش وفات نمود، به کمک امیر قماچ به ترمز فرار کرد و چندی در آنجا ماند تا لشکر پراگندۀ وی که در اطراف و اکناف متواری بودند، بدو بپیوندند. آنگاه عازم پایتخت خود شهر «مرو» شد و پس از ورود به مرو و دیدن ویرانی های حیرت آور و آشفتگی و خرابی اوضاع و بد حالی مردم مفلوک و بیچاره آنجا چنان متأثر و دلشکسته گردید که دست از حیات بشست ویا بقول خواندمیر در «حبیب السیر» : «غم و اندوه بر مزاج شریفش مستولی گشت و این معنی منجر به مرض شد، در بیست و پنجم ماه ربیع الاول سنه 522 هجری در گذشت» (2) این بود سرنوشت آخرین پادشاه سلجوقی که در پایان سلطنت پر شکوه و با عظمت مدت ها در بی خانمانی و اسارت و بدبختی به سر برد و با وضع رقت باری جهان را بدورد گفت.

«مؤرخان بطور عموم سلطان سنجر سلجوقی را پادشاه دلاور و دادگستر و مقتدر و بلاخره مهربان و جوانمرد دانسته و نوشته اند که عامۀ مردم به درجه او را دوست میداشتند که تا یک سال بعد از مرگش در مساجد و منابر نام او را در خطبه ذکر میکردند و این در حقیقت یک نوع احترام خاص است که نظیر آنرا کمتر میتوان یافت.»(3)

بعد از وفات سلطان سنجر اگرچه دولت سلجوقیان چند سالی در خراسان دوام آورد، ولی ممکن به ملک الطوایف تقسیم شده بود. غزان که در مقابل سنجر عصیان و وی را اسیر نموده بودند، شهر ها و دهات را غارت میکردند، آنها در سال 1187م سلسلۀ سلجوقی کرمان را برانداختند و باقیماندۀ غزنویان را از میان برداشتند تا اینکه دولت غوری جای هردو دولت غزنوی و سلجوقی را در خراسان گرفت و در شمال دولت خوارزمشاهی ظهور نمود.

«بنابر تحلیل بارتولد ترکمنان سلجوقی برخی کار هایی انجام دادند که با سیاست تمرکز طلبی دولت های فیودالی پیشین لطمه وارد کرد که ناشی از فرهنگ ویژه نظام قبیلوی و وجود نیروی فعال گریز از مرکز درین نظام اخیر الذکر بوده است. از آن جمله اینکه در نظام فیودالی متمرکز، سلطنت مطلقه یعنی پادشاهی واحد که آمر و ناهی مطلق در امور ملک و دولت باشد، امریست عادی و حتمی؛ ولی این مطلقیت قدرت شاه برای صحرا نشینان ترکمن بیگانه بود و از نظر ایشان امپراتوری ملک همه خاندان خان و یا حتی ملک همه قبیله بوده است. این حقیقت که در آغاز کار سلجوقیان در آن واحد در برخی از بلاد خراسان به نام طغرل بیگ خطبه خوانده میشد. و در برخی شهر های دیگر بنام برادر او چغری بیگ داود، خود نشان میدهد که ترکمن ها در بدو امر تا چه حد با فکر وجود سلطان واحد و مطلق بیگانه بوده اند. اساس فیودال و جنگ های خانگی که مولد اجتناب ناپذیر آن همین اساس وجود عدم مطلقیت بود، در دولت سلجوقیان و قره خانیان بسط و توسعه فراوان یافت.»(4) [11]

در دورۀ سلجوقی دربار و تشکیلات دولت شکل ساده تری بخود گرفت و تجمل پرستی از بین رفت، زیرا نخستین سلاطین سلجوقی همه اشخاص عادی و ساده بودند. چگونگی لباس رکن الدین طغرل بیگ هنگامیکه نیشاپور را در سال 1038م مسخر مینمود، به تفصیل در تاریخ بیهقی ذکر است.(1) و یا اینکه در زمان شکست و عقب نشینی ترکمن ها در یک از نبرد ها، طغرل بیگ برای چندین روز کفش موزه را از پای و تن خویش بیرون نکشیده بود. بناً رهبر و لیدر ترکمن ها که از نگاه لباس و پوشاک از سایر قهرمان های این مردم هیچگونه فرقی نداشت و با تمام زحمات آنها شریک بود، دشوار بود، دفعتاً مانند سلطان محمود و یا مسعود اعلان مطلق العنانی نماید. در دوره سلجوقیان دیوان صاحب حرس اهمیت و ارزش خود را از دست داد، حتی دیوان برید «وزارت مخابرات» از ذیل دیوان ها حذف شد و لشکر سلجوقی از 500000 به 200000 تقلیل یافت.

   عهد سلجوقیان از نگاه انکشاف، وضع اقتصادی، توسعۀ تجارت قابل توجه است، درین عهد سیستم اقطاع رواج بیشتری یافت. سلاطین و امرای سلجوقی در تشویق دانشمندان و ادیبان از دولت غزنی پیروی میکردند. به قرار گفته رنه گروسه نقش فرهنگ سلجوقیان بسیار برازنده بوده است، زیرا که «سلجوقیان این ترکمنانی که سلطان ایران و خراسان شدند، ایران را ترک نکردند و آنها بودند که با اشتیاق و میل خودشان را ایرانی و خراسانی نمودند و مانند پادشاهان دیگر فرهنگ معارف ایران و خراسان زمین را حراست و پاسداری کردند. » به تأیید این قول رنه گروسه باید گفت که توجه سلجوقیان به فرهنگ سرتاسری دری به حدی بود که سلطان علاءالدین غوری که در افغانستان دست به آتش سوزی و ویرانگری زده بود، هنگامیکه به دست سلطان سنجر سلجوقی اسیر افتاد و از آن جاییکه خود شاعر زبان دری بود، به عنوان شاعر دربار سلجوقیان به مقام بلندی دست یافت و از برکت همین شاعر بودنش بود که با سرودن ابیات مدحیۀ زیر توانست خودش را آزاد نماید و مجدداً به غور برگردد و به مقام سلطنت غوریان باز تکیه زند. آن ابیات بدین قرار است:

     ای خــاک در ســـرای تو افسر من        وی حلقه بندگی تو زیور من

     چون خاک کف پای ترا بوسه زنم        اقبال همی بوسه ند بر سر من(2)[12]

در طول جنگها و یورش های سلجوقیان عدۀ کثیری از ترکمن ها به سرزمین های فتح شده، به ویژه به خاور میانه (آذربایجان، ارمنستان، آسیای صغیر و برخی مناطق عراق و سوریه) مهاجرت نمودند.  ازین میان  ترکمن هایی که در آسیای صغیر جابجا شدند، بعد از شکست سلجوقیان در خراسان وایران و عراق نیز به سر قدرت ماندند، در هنگام حملۀ مغل برخی از قبایل دیگر ترکمن نیز به آسیای صغیر مهاجرت کردند. پسان ها این قبایل تازه وارد ترکمن به صحنه سیاست ظاهر شدند. شاه سلجوقی آسیای صغیر در اوایل قرن سیزدهم برای «آلپ طغرل» یکی از سرداران ترکمن ساحه کوچکی را در سرحد امپراطوری بیزانس داده و در عوض از او تقاضا نمود تا از سرحدات دولت سلجوقی حراست نماید. دیری نگذشت که آلپ طغرل مستقل شد، ساحه نفوذ خود را توسعه داد. فرزند وی «عثمان» در سال 1281م رئیس قبیله خود گردیده، دولت جدید را که بنام وی مسمی گردید، تأسیس نمود، اولادۀ عثمان بعد از مدت کوتاهی شهر بورسه را در شمال غربی آسیای صغیر را تصرف کرده مرکز حکومت خود قرار دادند. ترکمن های عثمانی بعداً به فتح سواحل شرقی بحیرۀ مارمورا و نیم جزیرۀ بالقان توفیق حاصل کرده و شمال افریقا را مسخر و امپراتوری بیزانس را سقوط دادند و سپس شبه جزیره کیمیه را تصرف در اروپا تا اکراین و پولند و در افریقا از مصر تا مراکش و در آسیا تا ایران متصرف شده امپراطوری عظیمی را در سه بحر اعظم ایجاد نمودند که تا سال 1922م دوام نمود. از اینکه ترکمن های مذکور در آسیای صغیر و اروپا سلطنت کرده اند، درین  جا به سخنان ذکر شده بسنده میکنیم.(3) [13]

   بعد ها بخشی از ترکمنها از آن هم فراتر رفته، حتی به اراضی مصر و حبشه نفوذ نمودند، از آنجمله «آل طولون» مدت مدیدی در مصر و شمال افریقا سلطنت کرده و در آنجا مضمحل گردیدند. بخش قابل ملاحظه دیگری از ترکمنها به رهبری خانهای خلج ـ یکی از قبایل ترکمن در قران دوازهم میلادی وارد هندوستان شده در جلگه های حاصل خیز سند و گنگ مسکن گزیدند که پسانتر درین مورد نیز صحبت خواهیم کرد.

    بدین ترتیب، یکی از قدیمی ترین اقوام ترکمن (سلجوقیها) که در سده های دهم و یازدهم میلادی در راه تکوین و تکامل گام گذاشته بودند، قبل از اتمام این پروسه متلاشی گشتند، فقط قسمت کوچکی از ترکمنها در آسیای میانه به نام و هویت «ترکمن» باقی ماندند؛ ولی اکثر آنان به خاور نزدیک، هندوستان، اروپای شرقی و جنوبی،  شمال افریقا و مناطق دیگر رفته در آنجا اسکان گزیدند آنان با بو میان در آمیخته و در آنها حل شدند. بخشی از ترکمنها که در قرن یازدهم میلادی و بعداز آن در آسیای میانه (ترکمنستان، افغانستان، ایران) باقی ماندند، از بوته آزمون تاریخ مستحکم و مقاوم بیرون آمدند و خلق ترکمن امروزی از آنان بوجودآمد.

  ترکمنهای سلجوقی، بعداز اضمحلال امپراطوری وسیع سلجوقی نیز در برخی از نقاط خراسان، خوارزم، ایران، شرقی نزدیک و آسیای صغیر به سلطنت های کوچک ادامه دادند که در ذیل مختصراً در مورد آنها نگاشته می شود:

الف: سلسله کرمان: بانی این سلسله ملک قاورد بود که 146 سال دوام یافت. جانشینان قاورد: سلطان شاه، توران شاه، ایران شاه و ارسلان شاه بودند. این سلسله از سال 1041 م تا 1187 م در کرمان و نواحی آن سلطنت کردند.

ب: سلاجقه غوریا غوریان: این سلسله از سال 1147 – 1215 م به مدت 67 سال در خراسان سلطنت کدند و مرکز شان در فیروز کوه غوربود. مشهور ترین سلاطین این سلسله سیف الدین و علاءالدین جهان سوز بودند. (1)[14]

ج: سلاجقه خوارزم یاخوارزمشاهیان : بانی این سلسله قطب الدین محمد حاکم خوارزم از طرف سلطان سنجر بودکه به لقب خوارزمشاه ملقب گشت. اینها نخست در خوارزم، خیوه و بخارا مسلط شده و بعد از چین تابغداد حکومت میکردند. خوارزمشاهان از سال 1138 م تا1216 م سلطنت کردند و آخرین پادشاه این سلسله سلطان محمدخوارزمشاه در جریان هجوم مغول مقاومت نیاورده در جزیره آبسکون وفات یافت و حاکمیت این سلسله نیز پایان یافت. این شاهان مشهور این سلسله آتسیز، ایل ارسلان تکش و محمدخوارزمشاه بودند.

د: سلسله بور: بانی این سلسله توغ تگین نام داشت، از سال 1103 تا 1153 م 52 سال در دمشق و اطراف آن حکومت داشتند.

و: سلاجقه ارمنستان: بانی این سلسله «سوکمان قطبی» نام داشت. این سلسله 108 سال (1100 -1207 م) در ارمنستان حکومت کردند.

ز: سلاجقه روم : این سلسله از وقت آلپ ارسلان « درایکونیوم، قونیه درآسیای صغیر بوجود آمدندو بیشتر در اناطولی حکومت داشتند. آنها بعدها شهزاده نشین «کاپادوکیه» را نیز تصرف کردند و در سال 1242 م میلادی از سپاه مغلها شکست خوردند، تا اینکه کشور ایشان بدست عثمان مؤسس سلسله عثمانی ها برا انداخته شد. (2)[15]

 

 

 

 



[1]  - روضه الصفا، جلد، ص 237

2- بارتولد، ترکستان نامه، جلداول، ص 547

3- بارتولد، ترکستان نامه، جلداول، ص552

 

[2] - بارتولد، تاریخ سیاسی و اجتماعی آسیا مرکزی، ترجمه علی محمد زهما، ص 155

2- بارتولد، تاریخ سیاسی و اجتماعی آسیا میانه، ص 172

 

[3] - عبدالحی گردیزی، زین الاخبار، ص 192

[4] - بنداری، تاریخ سلسله سلجوقی، ص 8

2- زین الاخبار، ص 199

1 - روضه الصفا، ج، ص 248

2 - بارتولد، ترکستان نامه، ج 1، ص 637

[7]- تاریخ سلسله سلجوقی، ص 214

2- همین کتاب، ص 214

3- بارتولد، تاریخ سیاسی و اجتماعی آسیای مرکزی، ص 257  

 

1- غبار، افغانستان درمسیر تاریخ، ص 127

2 - اقبال، عباس، وزارت درعهد سلاطین بزرگ سلجوقی، دانشگاه تهران 1337، ص153

[9] - غبار، افغانستان درمسیر تاریخ، ص 131

2- نظام الملک، سیاستنامه، ص 131

[10] - غبار، افغانستان درمسیر تاریخ، ص 127.

2- خواندمیر، حبیب السیر، تهران، 1346، ص 98

3- رفیع حقیقت رفیع،  نهضت های ملی ایرا ن، مجله ارمغان، شماره چهارم دوره چهل و چهارم، 1354، ص 8

4 -  جلال الدین صدیقی، تشکیل ملیت ترکمن. ملیت های برادر، ش 14 سال سوم 1362 سوم، ص 68

 

[12] - جلال الدین صدیقی، تشکل ملیت ترکمن، ص 68

2 - جلال الدین صدیقی، تشکل ملیت ترکمن، ص 68.

3 ـ ایضا، ص 68.

[14] - بهاو الدین بازرگان؛ کرونولوژی تاریخ ایران، تهران، ص 12

[15] -- بهاو الدین بازرگان؛ کرونولوژی تاریخ ایران، تهران، ص 115

 

 

تاریخ وفرهنگ ترکمنها "صالح محمد راسخ یلدرم"

 نوشته شده در  90/12/05ساعت 17:10   توسط فعالین انجمن اجتماعی-فرهنگی یورت  |  |

                                          امپراطوری غزنویها

 از اواسط قرن دهم میلادی از میان قبایل بیست و چهار گانه اوغوزها قبیلۀ «قایی» موقعیت مهم سیاسی و نظامی کسب نمود، طوریکه افراد این قبیلۀ ترکمنها همزمان دو امپراطور بزرگ را در وسط آسیا بنیاد نهادند: قره خانان یا«آل افراسیاب» دولت بزرگ خویش را در ترکستان چین، ماوراءالنهر و قسمتی از سایبریا، قزاقستان و قرغیزستان و کنونی بنا نهادند و غزنویان به سرکرده گی آلپ تگین در افغانستان و ایران کنونی، هند و خوارزم امپراطوری وسیعی را ایجادنمودند. (1)[1]

  طوریکه مورخین نگاشته اند، موسس دولت غزنویان «آلپ تگین» نخست دردربار سامانیان خدمت مینمود، او در نتیجه لیاقت، کاردانی و استعداد شگرفش بزودی یه مقامات بزرگ دست یافت. طوریکه در زمان عردالملک سامانی رتبۀ مهم حاجب الحجابی را بدست آورد، بعداً حاکم بلخ و سپهسالار اردوی دولت سامانی گردید. در سال 960 م بر سر جانشینی عبدالملک سامانی با وزیر سامانیان ابوعلی بلعمی اختلاف پیداکرد، وقتیکه بر خلاف رأی او بجای پسر برادر عبدالملک به پادشاهی برداشته شد، به عنوان اعتراض به بلخ آمد. امیرمنصور پادشاه جدید سامانیان در سال 961 م برای سر کوبی وی سپاه گرانی به بلخ اعزام نمود. ولی آلپ تگین در جنگ «خلم »این سپاه ر منهدم نمود و خود سپاه به غزنی کشید و در سال 962 م شهر غزنی را از ابوبکر لاویک حاکم غزنی بستد و به این ترتیب اساس یک حکوم مستقل را گذاشت که بعداً به امپراطوری وسیعی تبدیل گردید.(2)

امیر منصور پادشاه سامانیان بعد از جنگ «خلم» چون دید که آلپ تگین دولت مستقلی را به ابتکار خود در غزنی اساس گذاشته و جنگ منازعه با این سردار نیرومند فایده یی ندارد با وی با مدارا پیش آمد و فرمان حکومت خراسان را به آلپ تگین فرستاد، آلپ تگین دو سال بعد وفات یافت. بعد از وی پسرش ابراهیم و افسران او هر یک: بلکاتگین و بوری تگین سیزده سال حکومت کردند ولی از بیکفایتی اینها دولت غزنوی هیچگونه وسعتی نیافت و ساحۀ حکومت شان از علاقه غزنی تجاوز نمیکرد.(3)[2]

 خوشبختانه در سال 977میلادی یکی از افسران باکفایت و با استعداد و داماد آلپ تگین بنام «سبکتگین» به سلطنت رسید و بلافاصله ساحات قندهار، زابل و بست را متصرف شد و ادیب مشهور «ابوالفتح بستی» را به حیث دبیر خویش مقرر نمود و به کار های مملکت سروسامانی داد و در مدت اندک قصدار، بلوچستان، لغمان، ویهند و پشاور را متصرف شد و دولت غزنه را وسعت بخشید. بعداً ولایات هرات، بلخ، نیشاپور و سند را به آن ملحق ساخت و بدین ترتیب یک دولت مقتدر را بنا نهاد او در سال 997م بمرد و بجایش پسر او سلطان محمود به سلطنت رسید. این پادشاه مبتکر و مقتدر به مجرد اینکه بر اسماعیل برادرش که اعلان سلطنت کرده بود، پیروز گردید به متمرکز ساختن ادارۀ کشور متوجه شد. ایالات غرجستان، سیستان، غور، جوزجان، خوارزم و ملتان را یکی بعد دیگر تصرف نمود. سپاه سامانی را در جنگ مرو منهدم کرده و در سال های بعدی سپاه پنجاه هزار نفری ایلک خان پادشاه قره خانی را که از رود جیحون گذشته بلخ و هرات را متصرف شده بود، متواری نمود.

  سلطان محمود از سال 1001میلادی متوجه شرق شد، سلطنت کابلشاهان را که بیشتر از دوصد سال در برابر پادشاهان اسلام مقاومت کرده بود، بشکست و مرکز آنها «ویهند» را متصرف و به پنجاب حمله نمود و در فاصله بین سالهای 1014-1028میلادی کشمیر، قنوچ، پهتنده، گوالیار، کالنجر و مکران را بدست آورد. بعداً گرگان، طبرستان، ری، همدان و اصفهان را بدولت غزنی ملحق نمود و بدین ترتیب دولت مقتدر و وسیعی را از خوارزم تا بحر هند و از قزوین تا چین اساس گذاشت. دورۀ سلطنت سلطان محمود غزنوی دورۀ تحکیم مبانی وحدت امپراتوری غزنویان از نظر زبان، دین، سیاست و اقتصاد است و در زمان او دولت غزنی به انتهای انکشاف و قدرت رسیده بود. بدون شک سلطان محمود یکی از پادشاهان مقتدر و مشهور جهان اسلام و منطقه بود که خدمات قابل قدری را در جهت اشاعه و گسترش جهان اسلام نموده در عهد وی فرهنگ و ادبیات و هنر به پیمانۀ وسیعی انکشاف و ترقی نمود.

 بعد از وفات سلطان محمود در سال 1030م پسرش محمد در غزنی به سلطنت رسید، ولی مسعود که والی ایران بود برادرش را معزول نموده به جای پدر نشست و محمد را در قلعۀ مندیش غور محبوس نمود. مسعود مانند پدرش تنومند، دلیر و فنون جنگی را خوب میدانست ولی اداره و تدبیر پدر را نداشت از همین سبب اشتباهاتی را مرتکب گردید که باعث اضمحلال امپراتوری وسیع غزنوی شد. او در نسختین سال های سلطنتش ارگان مجرب دولت را با حبس و مصادره از بین برد بدین ترتیب رجال لشکری و کشوری باقی مانده را نسبت به خود ناراضی و بدگمان گردانید. (1)[3]

      او درمورد سلجوقیان و علی تگین پادشاه قراخانی نیز رفتار مدبرانه نکرد، در نتیجه کشمکشها و قیامهایی به وقوع پیوست. طوریکه در شمال سلجوقیان قیام کردند و بتدریج بساط دولت غزنوی را می چیدند، مسعود که از داخل فرسوده شده بود بطور ناگهانی در جنگ چهارم با سلجوقیان در نزدیکی مرو منهدم گردید و ایالات شمالی از تخارستان تا نیشاپور بدست سلجوقیان درآمد. در حلیکه خوارزم قبلاً اعلان استقلال کرده و وضع ایران نیز مغشوش بود. سلطان مسعود بعد از آن سراسیمه و آشفته خاطر گردید که در غزنی نیز نماند، خزاین را برداشت و راه هند در پیش گرفت، ولی در عرض راه سپاه بر او بشورید و سلطان در سال 101 م  محبوس و بعداً اعدام گردید و بدین  ترتیب شکوه و عظمت امپراطوری غزنوی زایل گردید.(2) شورشیان سلطان محمد برادر اورا به سلطنت نشاندند ولی مورد پسر ارشد سلطان مسعود در صدد انتقام پدر خود بر آمد و به همکاری عمومی خود عبدالرشید بر محمد چیره شد و او را با برخی از اعضای خانواده سلطنتی اعدام نمود. مودود بعد از آ نکه به سلطنت رسید به سروسامان دادن دولت آغارید. اوشخص بلند پرواز بود، کوشش نمود تا آن آبهت و شکوه پارینۀ نیاکان خود را دوباره اعاده کند، مگر موفق نگردید و در سال 1049 م وفات یافت. بعداز او بین شهزاده گان غزنوی به خاطر کسب قدرت مجادله آغازگردید تا اینکه امیر عبدالرشید بن محمود قدرت را تصاحب نمود. در زمان این پادشاه یکی از افسران به نام «طغرل» مقام و منزلت عالی یافت و بنا به گزارش برخی از مآخذ و موصوف در خفا با سلجوقیان روابط برقرار کرده در برابر اعتماد ولی نعمت خود امیرعبدالرشید غدرکرد. به تاریخ 443 هـ (1051م) عبدالرشید را سر نگون و تمام اعضای مردینه سلطنتی را بغیر از فرخزاد، ابراهیم و شجاع که در معرکه حاضر نبودند، قتل نمود و خود به عنوان پادشاه بر تخت تکیه زد، ولی بعد از چهل روز توسط کسی به نام انوشتگین به قتل رسید و فرخزاد بحیث سلطان بر تخت جلوس نمود و مدت هفت سال و سه ماه حکم راند.در وقت فرخزاد شکوه و جلال از دست رفتۀ غزنویان بار دیگر به درخشش در می آید و در قلمرو دولت غزنوی عمرانات و رفاهیت احیا می شود. او درسال 1059 م پدرود حیات گفت و بجایش ابوالمظفر ابراهیم پادشا ه شد. او شالوده سلطنت غزنویان را از نو استوار کرد و با سلجوقیان پیمان صلح بست. ابراهیم مرد با درایت و حکمفرمای با تدبیر بود، در زمان او شعر  و ادبیات به حداعتلا و شگوفایی خود رسید که با دورۀ اول غزنوی همسری میکرد.

  ابراهیم سعی میکرد که شکوه و عظمت گذشته دولت غزنه را از نواحیا کند و بدین منظور بخاطر استرداد ولایت تخارستان با دولت قراخانی جنگید ولی حاصلی نگرفت و سپس متوجه هندوستان شد و چندین بار بدانجالشکر کشید ولی موفق نشد و در سال 1088 م پدرود حیات گفت. بعد از وفات ابراهیم، مسعود سوم و فرزندان اش هر یک شیرزاد و ملک ارسلان به سلطنت رسیدند. ارسلان شاه کادیکه کرد تباه نمودن خانوادۀ سلطنتی بود. از همین باعث بهرام شاه برادراندرش که خواهرزادۀ سلطان سنجر سلجوقی بود، از ظلم برادر به نزد مامایش پناه برد و این واقعه باعث مداخلۀ سلطان سنجر شد. اودر سال 1217 م به غزنی لشکر کشید و خواهرزاده اش بهرام شاه را به تخت نشاند. بهرام شاه تقریباً چهل سال پادشاهی نمود و در طول سلطنت خود تحت الحمایه سلطان سنجر باقیماند و مانند اسلاف خود به جهاد و پیکار هایی در هند نیز پرداخت، ولی مهم ترین واقعۀ دورۀ پادشاهی و ی درگیری با دولت نو ظهور غوری است، درسال 1148 م سیف الدین غوری پادشاه غور به عنوان انتقام برادرش قطب الدین محمد به غزنه لشکر کشید و بهرام شاه به خاطر تدارک قوا به پنجاب عقب نشینی نموده و در سال 1149 م به غزنه حمله و سیف الدین غوری را دستگیر و اعدام مینماید سر وی را به حضور سلطان سنجر به ری میفرستد. این رویداد تحقیر آمیز خشم و انتقامجویی علاء الدین حسین سلطان غور را بر انگیخت، اودر سال 1150 م به غزنه لشکر کشید و طی پیکار هایی برنیروی نظامی بهرامشاه غلبه کرد و بهرامشاه با مأیوسی به هندوستان متواری شد و علاءالدین هفت شبانه روز عروس شهرهای آسیا- غزنه را به آتش کشید و به صورت وحشیانه یی به قتل عام مردم پرداخت. به استثنای  قبرسلطان محمود، سلطان مسعود و سلطان ابراهیم مقبره همه سلاطین غزنی را به خاک یکسان  کرد. بعد از وفات بهرامشاه پسرش خسروشاه در سال552 هجری (1157م) به سلطنت رسید و مدت هفت سال فرمانروایی کرد. درین زمان سلطان سنجر اسیر و غزان به ماوراءالنهر دست یافتند، آنها لشکری را به غزنی اعزام داشته خسروشاه را به لاهور عقب راندند و بدین ترتیب شهر لاهور پایتخت دولت ضعیف غزنوی گردید. بعداز خسروشاه پسرش خسروملک به پادشاهی رسید و برمنطقۀ کوچکی فرمانروایی کرد. دراین هنگام دولت غور مقتدر گشت و درسال1201 م غوریان غزها را از غزنی بیرون رانده و آخرین سلطان غزنویان ـ خسروملک را سرنگون کردند و بدین ترتیب دولت غزنه که یک وقتی از بزرگترین امپراطوری های آسیا بود ازبین رفت.(1)[4]




[1] -امین گلی، تاریخ سیاسی و اجتماعی ترکمنها، ص 44

2-غلام محمد غبار، افغانستان درمسیر تاریخ، ص 104

[2] - ایضا، ص 104

[3] -ابوالفضل محمد بن حسین بیهقی، تاریخ بیهقی، ص 156

2- بارتولد، ترکستان نامه، جلداول، ترجمه کریم کشاورزی، تهران :1352، ص 553

                 1 ـ کلیفرد ادموند بوسورث، غزنویان متأخر، ترجمه عبدالوهاب فنایی، کابل 1367

 

 

تاریخ وفرهنگ ترکمنها "صالح محمد راسخ یلدرم"

 نوشته شده در  90/12/05ساعت 17:7   توسط فعالین انجمن اجتماعی-فرهنگی یورت  |  |

امپراطوری قره خانیان یا آل افراسیاب

 

       دراویل سده یازدهم میلادی اوغوزها در نتیجه جنگهای شدید و طولانی با قبچاق ها و کیماقها تضعیف گردیده دولت محلی آنها نیز از هم پاشید. قبچاقها و کیماقها که در این نبردهای خونین پیروز گردیده بودند. اوغوزها را از سر زمین اصلی خویش به عقب راندند و عشایر و قبایل اوغوزی هر یک برای کسب ثروت و مراتع به سویی رفتند اما در نیمه دوم قرن دهم میلادی قبیله «قایی با قبایل قارلوق، چگل و یغما» به طرف شرق حرکت کرده در کاشغر و اسقیجاب مستقر شدند و دولت های ملوک الطوایفی را در آن ساحات بوجود آوردند که به نام «آل افراسیاب» یا «قره خانیان» مشهور اند. این سلسله ازنظر نژادی ترک و مسلمان بودندکه از 380 هجری تا 609 هجری یعنی بعداز سامانیان و پیش از مغول در ماوراءالنهر سلطنت داشتند. این قبیله که نخستین سلاله ترک مسلمان بودند، امپراطوری سامانی را در بخارا منقرض ساختند و بالاخره خود بدست خوارزمشاهیان ازبین رفتند، نخستین پادشاه این سلسله هارون نام داشت و لقب ترکی اش بغراخان بود. خلافت بغداد وی را به لقب «شهاب الدوله» میخواند. بعداز وفات بغراخان ایلک خان برادر زاده او به جایش نشست که معاصر سلطان محمود غزنوی بود، ایلک خان لقب ترکی و شمس الدوله لقب اسلامی او است.

  از شاهان با نام این سلسله یوسف قدرخان و رکن الدین قلج طمغاج خان ابراهیم است که شهابی سمرقندی قصیده یی چند در مدح او دارد. این سلسله علما و نویسندگان و شعرا را احترام کرده و بخاطر گسترش دانش و هنر سعی فراوان میکردند. مؤلف چهار مقاله از شعرای ذدیل که بدان دربار انتساب داشتند، نام می برد: امیر الشعرا عمعق بخارا یی، رشید سمرقندی، لؤلؤی، گلابی، نجیبی فرغانی، نجارساغرجی، علی سپهری، پسردرغوش، جوهری، سعدی، پسرتیشه و علی شطرنجی، افزون بر اینها، شاعران توانایی چون مختار غزنوی، سوزنی سمرقندی، رضی الدین نیشاپوری و شمس طبسی نیز معاصر و مداح ایشان بوده اند. (1)[1]

  بنابر نوشته مورخین، در اواخر سده دهم میلادی که سلطنت قره خانی ها تشکیل میشد، در بین قبایل اوغوزها حاکمیت یگانه موجود نبود و به ادیان مختلف: بودایی، مانویی، و مسیحی عقیده داشتند. اما در سده سوم هجری آنها داوطلبانه دین اسلام را پذیرفتند. چنین معلوم می شود که قبایل «قایی» که بعد ها به «قره خانیان» مشهور شدند. دین مقدس اسلام را از راه تبلیغ پذیرفته باشند. ابن الاثیر، نشر دین اسلام را در بین قره خانیها در سال 349 هـ میداند. به گفته وی در این سال دو هزار خانواده ترک به دین اسلام گرویده بودند. یکی از مبلغین اسلام (ابوالحسن محمدالکلماتی) قبلاً ازبخارا به جانب قبایل قره خانی رفته در بین آنها به تبلیغ پرداخته بود. بنابر تبلیغ مذکور شهزاده ستوق بغراخان که نام اسلامی اوعبدالکریم است، دین اسلام را می پذیرد، مبلغ مذکور در سال 350 هجری 961 میلادی در میان اوغوزهای قره خان وفات یافته بود. از زمان بغراخان اول دولت قره خان به دو قسمت تقسیم می شود؛ پایتخت دولت نخستین در بلاساغون و از دولت  دومی اول شهر «طراز» و بعدها«کاشغر» بوده است. دولت قره خانی از زمان ملکشاه سلجوقی باجگذارسلجوقی گردیده بودند.(2)

  بخشی از اوغوزها به جانب باختر به دشتهای اوکراین مهاجرت نموده و به تدریج در آنها سکونت اختیار کردند و یا حتی دورتر از آن یعنی به سواحل دریای دون و مجارستان نفوذنمودند. روسها آنها را «ترکها » یونانیان «اوز» (اوغوزها) مینامیدند. برای اولین بار وقایع نگاران روس ورود آنها را به روسیه جنوبی در سال 1054-م یادداشت نموده اند. احتمال می رود که «پچه نک ها» و نیز بخشی از طوایف قایی، بیات، بایندر وغیره نیز در این تغییر مکان شرکت ورزیده اند. این عشایر اوغوزی تحت فشار ترکهای قبچاق نخست وارد ناحیه دانیوب سفلی شدند و بعد ازآن از دریا گذر کردند و بالکان را متصرف شدند و سر انجام در بالکان مضمحل و  منکوب شدند. (1065 م) در قرن یازدهم و دوازدهم میلادی اوغوز ها شهری را به نام «توچسک» در اوکراین بنا نمودند. هرگز نام «ترکمن» به این بخش از اوغوزها اطلاق نشده است. ضمناً اوغوزهایی نیز که به سوی باختر رفتند، بعدها به تدریج جذب دیگر خلقهای اروپای شرقی گشته اند و از آنان فقط شمار اندکی که در «بسارابی» زندگی میکنند، به جای مانده است (قاقاوزها)(1)[2]




[1] - جاوید، عبدالاحمد، گسترۀ ادب در جامعه ترکی زبانان، مجله خراسان، شماره اول، سال دوم، ص 23

2- پیدایش خلق ترکمن، ص 10

[2] - سید مبشر کاسانی، تاریخ آسیای میانه، جلد دوم، ص 8

 

 

تاریخ وفرهنگ ترکمنها "صالح محمد راسخ یلدرم"

 نوشته شده در  90/12/05ساعت 17:4   توسط فعالین انجمن اجتماعی-فرهنگی یورت  |  |

 به قدرت رسیدن اوغوزها و پیدایش نام ترکمن

       درقرن هشتم میلادی در قسمت سفلای سیر دریا (سیحون) قبایل اوغوز زندگی داشتند. ایشان با «توقوز اوغوز» که در ببسیاری از کتب و منابع شرقی به آنها اشاره شده، از یک اصل و قبیله بودند. اوغوزها طایفه یی از ترکان غربی بودند. در کتیبه کوشوتزایدام (اورخون ینیسی)که به امر بیلکه قاآن خاقان ترکها نوشته شده به آنها اشاره شده و خاقان هنگامی که خطاب به توقوز اوغوزها میکند، آنها را با کلمات «ملت من» یاد آوری کرده و از روی همین کتیبه که در قرن هشتم میلادی حک گردیده، چنان استنباط می شود که «توقوزاوغوزها» در وقت حکمرانی «توکیوها» نیز تا حدی خود مختار بوده اند.

اوغوزها بعد از مرگ «سولو» رئیس قبیله «ترگش» پراگنده شده و تاکناره های رودسیحون رسیده بودند. این عشایر و قبایل ترکی که به طوایف زیادی تقسیم میشوند، درقرن دهم میلادی حکومتی محلی در سواحل دریای سیحون تشکیل داده بودند. حکمران آنها موسوم یه «یبغو» درشهر «ینگی کنت» در بخش سفلای وزد سیحون اسکان داشت. اوغوزها دراین سالها در شما دریاچه بلخاش، درمرغزاران «ساری سو» و «تورگای» و «امبا» میزیستند. اینها از بین همه قبایل ترک که قبلاً یاد کردیم، درپروسه تکوین و تکامل ترکمنها به صفت یک ملیت نقش برجسته یی ایفاکردند.

اوغوزها درسده های 10-11 میلادی در آسیای میانه ظاهر شده به تدریج تقریباً درتمامی مرغزاران آسیای میانه و بخش بزرگی از قزاقستان امروزی پخش گشته، طوایف کوچ نشین آلانها، یاس ها و دیگران را تحت تبعیت خویش در آوردند و با آنان در آمیختند. بخش عمده اوغوزها دامداری میکرده، بز و گوسفند، اسب و شتر پرورش میداند. آنان در صحراها «الاچیق» های با دوام و محکم موسوم به «قره اوی» میزیستند. درمیان اوغوزها درمناطق گرم سیر، کشاورزان و درسواحل بلخاش، ایسک کول و کناره های دریا ها ماهیگیران نیز بوده اند. اوغوزها بمثابه سوارکارانی شگفت انگیز و تیراندازان ماهر و زبردست شهرت داشته اند. اکثریت قریب به اتفاق آنها را دامداران و کشاورزان آزاد تشکیل میداد، ولی درمیان آنها برده گان نیز بودند. برخی منابع اوغوزها را به پدر قهرما ن واساطیری آنان و بنیان گذار سلسله شان «اوغوزخان» نسبت میدهند.(1) درمیان ترکمنهای امروزی نیز در بارۀ «اوغوزخان» روایاتی موجود است که به نام «اوغوزنامه» شهرت یافته است. این اثرحماسی در سال 1957 میلادی از طرف ا.م.شیربک چاپ و نشر گردیده است. افزون بر آن، در حماسه ملی ترکمنها «کتاب داده قورقوت» نیز در مورد اوغوزخان روایاتی موجود است.(2 )

          برخی از پژوهشگران، ازجمله یک دانشمند مجارستانی واژه «اوغوز» را از نگاه زبانشناسی تحلیل و بررسی کرده و به این نتیجه رسیده اند که این واژه از دو جز تشکیل یافته است : (اوغ + از) در زبان ترکی قدیم واژه «اوغ» بمعنای قبیله و عشیره است و پسوند « از» نیز نشانه جمع است. چنانچه جمع «من» «بیز» و جمع سن(تو) «سیز» است. بنا برهمین تحلیل زبانشناسی به این نتیجه رسیده اندکه اوغوزها ازاتحاد(اوغها) یعنی عشایر و قبایل زیادی تشکیل یافته بودند و بدین جهت نام خود را «اوغوز» میگفته اند.(1)  اوغوزها ازقدیم الایام بین قبایل و عشایر ترک مشهور بوده اند. چنانچه درکتیبه «اورخون- ینیسی» که به افتخار کول تگین یکی از سرداران مشهور ترکها برادرش بیلکه قاآن (خاقان ترک) بنا نموده،

ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ

1- ابوالغازی بهادر خان، شجره تراکمه. ص 54

نام اوغوزها برده شده است که در آن وقت در «کرولن» زندگی داشتند. در این کتیبه از زبان «بیلکه قاآن»(موکی لین) نوشته شده است: «مردم توقوز اوغوز» ازهمان ملت خالص خود من است. چون در آسمان و روی زمین همه چیز زیر و زبر شده است آنها دشمن من شدند. در مدت یکسال پنج بار باهم جنگ کردیم.(1) [1]

این بیلکه قاآن نام بردار همان کسی است که بعد از به قدرت رسیدن یک تصفیه حسابی را در دربار امپراطوری ترک در قرن هشتم میلادی نموده و بجز از یک مشاور پیرهمه در باریان امپراطور سابقه را کشته و جنجال بزرگی درمیان قبایل ترکی بر خاسته بود. شاید توقوز اوغوزها نیز که از همان « ملت خالص» بیلکه قاآن بودند، سرهمین مسأله باوی جنگ کرده باشند.

 اوغوزها را چینی ها درقرن هشتم میلادی میشناختند. در دایرة المعارف چینی که در این سده تدوین شده، نخست با تلفظ اشاره شده و بقول این دایرة المعارف کلمه «توکوسنگ» نام دیگری است که به کشور یعنی کشور آلانان اطلاق شده و اینها در آغاز تاریخ میلادی درمشرق تا مسیر سفلای سیر دریا مستقر بودند. (2 ) و آنجا در قرن چهارم هجری نیز مقر اصلی غزان بود. مؤلف نامعلم «حدود العالم من المشرق الی المغرب» ناحیت آنها را بدین سان توصیف میکند : [2]

«ناحیتی است مشرق وی بیابان غوز و شهر های ماوراءالنهر و جنوب و بعضی هم ازاین بیابان و دیگر دریای خزرانست و مغرب و شمال او رود اتل است و مردمانی شوخ روی و ستیزه کار اند و بزدل و حسود اند و گردنده اند برچراگاه و گیاه خوار تابستان و زمستان و خواسته ایشان اسب وگاو گوسفند. سلاح و صید اندک و اندرمیان ایشان بازار گانان بسیار اند و هم از اوغو و هم از ایشان هر چیزی را کی نیکو بود و عجب بود، نمازبرند و طبیبان را بزرگ دارند و هر که کی ایشان را ببیند نماز برند و این بجشکان را برخون و خواسته ایشان حکم باشند و ایشان را هیچ شهر نیست و مردمانی با خرگاه بسیارد و مردمانی با سلاح و آلات و دلیری و شوخی اندر حرب و ایشان هر وقتی به غزو آیند به نواحی اسلام. به هر جایی که رفتند و برکوبند و غارت کنند و زودباز گردند و هر قبیله را از ایشان مهتری بود از ناسازندگی باهم.» (4) مورخانی از قبیل: قدامه، مسعودی، اصطخری، گردیزی و مؤلف حدودالعالم و دیگران که در مورد اوغوز ها مطالبی نوشته اند، زبان ترکی را یاد نداشته، بناً اکثر نام آنها را سهواً به شکل «تغزغز» نوشته اند؛ درحالیکه باید «توقوزاوغوز» باشد، بمعنی «نه اوغوز». در این مدارک اصطلاح «تغزغز» به عوض «ییغورها» گذاشته شده و ازنگاه زمانی به زمان سلطنت دوم ییغورها درحومه تیانشان همزمان میدانند.بارتولد در دایرة المعارف اسلام در این مورد میگوید: «درمدارک خطی همان خاقان توچویه شرقیی اصطلاح تغزغزخیلی مشهور بوده و معادل ترکی استعمال میشده، تنها اختلافی که داشته این بوده که کلمه ترک در موارد سیاسی استعمال میشده و کلمه تغزغز جنبه های قبیلوی و ایلاقی دشته زیرا همه اغزها همیشه قدرت خاقان را به رسمیت نمی شناختند.»(3)[3]

 ترک شناس مشهور «رنه گروسه» این عقیده دانشمندان را جمع بست نموده و به نتیجه مشخص میرسد، چنانکه منویسد: «یک نکته ایست که بین ترک شناسان قویاً مورد بحث میباشد و آن عبارتست از اویغورها و اوغوزها عده یی معتقدند که اینهر دو از یک قبیله و طایفه بوده اند و عده یی دیگرمعتقدند که آن دو از قبایل مختلفی بوده اند. عوامل این مباحثه از این قرار است : «تومسن» به استناد کتیبه های اورخون میگوید این هر دو نام شامل یک قبیله میباشد و « مارکوارت» نیز در «سنه و تاریخ کتیبه های ترکی باستانی «همین نظر را تایید میکند. «بارتولد» با این نظر مخالف است و در دایرة المعارف اسلامی ذیل لغت «توقوز» نظر مخالف خود را شرح میدهد. ازاین گذشته تعیین محل و ماوای «توقوزاوغوز» (نه اوغوز) که در کتیبه توکیوهای قرن هشتم و کتیبه های اویغوزی قرن نهم قید شده مشخص نیست. بار تولد بطور مبهم محل و ماوای آنها را در شمال «اوتکان» یا جبال «خینگای» میداند. (دایرة المعارف اسلامی ذیل لغت) ترک شناسانی دیگر و پیرو آنها «آلبرهرمان» (دراطلس چین شماره های 35 تا39) مسکن آنها را در کرولن وسطی میداند. طرفداران این نکته که اویغوریان و توقوز اوغوزها یکی میباشند بدین دلایل تمسک می جویند:

اولاً بر روی کتیبه «اورگوتو»خاقان اویغوری به نام «موین چو» بدین ترتیب به ملت خود خطاب میکند: «اون اویغور توقوز اوغوز» (ولی محتمل است که از ائتلاف دو عامل متفاوت و مختلف اسن ترکیب لفظی ساخته شده باشد). ثانیاً  در «اوغوزنامه» آن قهرمانی که نام خودش را به این قبیله داده است موسوم به «اوغوزخان» میباشد، وی میگوید: من خاقان اویغوری ها میباشم. (آقای پلیو به این دلیل توسل جسته و آنرا در مقاله یی به نام «افسانه اوغوزخان به رسم الخط اویغوری » تونگ پائو 1930) ولی همین آقای پلیو معتقد است که «اوغوزنامه» بخط اوغوری در تورفان در حدود سنه 1300 توشته شده است. بنا بر این احتمال می ر.د که آنرا بعداً به آن الحاق کرده باشند و این الحاق دیر صورت گرفته است. (انشاء و طرز تحریر آن یکی و یکدست نیست ) ثالثا- مسعودی و گردیزی و یاقوت می گویند که «توقوزاوغوزها» چندی مانوی مذهب بوند و این میتواند به سهولت آنها را با اوغوری ها یکی بداند و برای آنهاهویت واحدی را بشناسد زیرا اوغوری ها بین سنوات 763 و 740 عملاً پیرو کیش مانی شدند (اصل مطلب این است که آیا این سه دانشمند در نتیجه شباهت لفظی اوغوری و اویغوزی را با یکدیگر مشتبه و مخلوط نکرده باشند) دلیل مخالف آقای بارتولد «توقوزاوغوز» را با اویغوری ها یکی نمیداند و آنها را با «توکیو» های قدیم یکی میداند،  زیرا خاقان توکیو ها به نام «موکی لین » در روی کتیبه های «کوشوتزایدام» وقتی خطاب به توقوزاوغوزها میکند، می گوید: ملت خود من» معهذا در همین کتیبه ها توکیوهای «اورخون » وقتی که از توقوزاوغوزها صحبت میکند چنانست که گویی آنها تاحدی خود مختار بوده اند و جنگهای «موکی لین » و «کول تگین» برای سر کوبی شورش و محو نمودن طغیان خود آنها بوده است، چنانکه دیدیم، هویت اویغوری ها و توقوزاوغوزها بطور قطع و یقین مشخص و معلوم نیست. بازهم معلوم نیست که توقوزاوغورهای مغولستان که نامشان در کتیبه اورخون در قون هشتم و نهم ذکر شده با ا توقوزاوغوزهای بعدی که فی المثل در کتاب جغرافیای حدود العالم آمده یکی باشد. بنابر همین کتاب جغرافیای ایرانی در همین دوران ترکهایی که به نام توقوزاوغوزموسوم بودند، در جنوب دریاچه بلخاش (سمیرچی فعلی)  منطقه ایلی در چاین و تلس و «موازار» سکونت داشته اند. «مینورسکی حدود العالم (263-279 و نقشه 279 ) و سایر ترکان موسوم به غزیا قوز در مغرب بالخاش و شمال اورال در مرغزار های «ساری سو» و «تورگلی» و «امبا» (مینورسکی، همان کتاب حدود العالم، ص311 نقشه 307) این چنین به نظر می آید که غزهای دشتهای قرقیز شعبه یی از توقوز اوغوزهای سمیرچی باشند و شکی نیست که اوزهای  روسیه جنوبی نیز از غز «قوز» ها میباشند و ترکان سلجوقی ایران نیز در قرن یازدهم و ترکمن های فعلی نیز از همان غزها هستند.(1)     

 به هر حال، اوغوزها مقارن ظهور اسلام (نیمه دوم سده نهم میلادی) تا کناره های رود سیحون تسلط داشته، بعداز فتح ماوراءالنهر توسط اعراب با امپراطوری عظیم اسلامی همسایه شده بودند.(2)  این صحرا نوردان چادر نشین ترک که به لشکر کشی های منظم و جبهه یی نمیپرداختند و فقط به جنگهای چریکی و به حملات ناگهانی در شهرها و نواحی ماوراءالنهر می پرداختند و گاهی به کمک یاغبان و سرکشان به ماوراءالنهر می آمدند. مردم ماوراءالنهر برای اینکه خود را از حملات نا بهنگام آنها حفظ کرده بتوانند، دیواری های عظیم و طویل، برجها و رباطها و سایر استحکامات دفاعی را در حوالی بخارا و تاشکند و دیگر جاها بنا کرده بودند.(3)[4]

مورخین و جغرافیه نگران اسلامی چیزهایی در مورد زندگی، عادات، رسم  و رواجها و سر زمین اوغوزها نگاشته اند، چنانکه  مؤلف زین الاخبار می گوید: « اما غزان مردمانی اند که ملک ایشان را تغزغز خاقان گویند و اندر روزگار قدیم تغزغز خاقان مردمی بود که اورا کورتگین گفتندی... و چنین گویند که تغزغز خاقان را هزار چاکر باشد و چهار صد کنیز، و این هزار مرد سال تا سال پیش خاقان طعام خورند هر روز سه بار، و چندانکه خواهند طعام بردارند و چون نان بخورند سه گان، شراب بخورند و شراب ایشان از انگورباشد، این خاقان پیش عامه بیرون نیاید، مگر به وقتی نادر و چون برنشیند، همه پیشروان بیایند  و پیش او بروند اندر راه و از خانه او تا کناره شهر همه سماطین زده باشند و از رئیسان شهر یکی پیش او همی رود و برد ابرو همی کند و چون ازاسپ فرود آید و اسپ از دهلیز آرند، همه پیش اسپ او زانو زنند تا آن اسپ بگذرد و تغزخاقان بر مذهب دنیاروی باشد، اما اندر شهر ولایت او ترساهست و ثنوی و شمنی هست. و او رانه وزیراست و چون کسی را به تهمت دزدی بگیرند، بند برپای اونهند و دست بر گردان او بندند و بر هر رانی دویست چوب بزنندش، پس هر دو دست و گوش و بینی او ببرند و منادی همی بانگ کند: «هرکس که این بیند و فعل او میکند! «وتغزخاقان اندر کوشک باشد و دیوار پست و فرش او نمد باشد. اما فرش اهل اسلام بر روی او کشند و دیبای چین بر روی فرشها کشیده. اما عامه ایشان همه صحرایی باشند و خیمه و خرگه دارند و لباس ملوک ایشان دیبای چینی و حریر باشد و از آن عامه حریر و کرباس، و جامه ایشان رواج بود و فراخ آستین و دراز دامن و کمر ملک ایشان تحلیت در باشد و چون به مجلس او مردم انبوه بیاید، تاج بر سر نهد و چون بر نشیند سی هزار سوار با او بر نشیند هه جوشن و زره دارند و حرب نیزه کنند، همه مردمان ایشان کمربندند و کارد و خنجر بر وی بیاویزند و چیزی ایشان را بکار آید از آن جا آویخته دارند و بر در عامل آنجا هر روز سیصدیا چهار صد مرد گرد آیند از دنیاوران و صحف مانی را به آواز بلند همی خوانند و در پیش عامل آیند و سلام کنند و باز گردند.» (4)[5]

اینکه بخش قابل توجهی از اوغوزها را طوایف قدیمی صحرا نشین از قبیل مساگتها، آلانها، ساکاها، داه ها و غیره تشکیل داده اند، حقیقتی تردید نا پذیرمیباشد. به همین سبب نمیتوانیم اوغوزهای آسیای میانه را در سده های نهم و دهم میلادی طوایف و عشایر خالص ترک ارزیابی کنیم. بخشی از آنان به ویژه ساکنین نواحی سفلای رود سیحون و بیابان های قزاقستان امروزی  از نژاد ترک بوده، ولی به مرور زمان با مردمان محلی آمیزش نموده اند. در نتیجه این آمیزش و نزدیک شدن ها اوغوزها در بین ممالک اسلامی به نام «ترکمن» یا «ترکمان» شهرت یافتند، برخی از مورخین مدعی اند که درمیان اوغوزهای سده نهم و دهم «ترکمن ها» نیز بوده اند. اما به نظرما این ادعا چندان به حقیقت نزدیک نیست. در واقع «اوغوز» ها از «ترکمن»ها جدا نبوده، بلکه آنها نیاکان ترکمنها بوده اند. باید توجه کنیم که اولاً تنها بخشی از اوغوزها بعدها «ترکمن» نام گرفته اند، نه همه قبایل اوغوز، ترکیب ترکمنها گشته اند. بدین ترتیب بخشی ازنیاکان ترکمنها بومیان کشاورزی و دامدار ساکن در مناطق ترکمن نشین امروزی بوده و بخش دیگر قبایل ترک زبان بوده اند که عمدتاً به دامداری اشتغال ورزیده و از آسیای مرکزی (آلتای، سنکبانگو مغولستان امروزی ) به محدوده ترکمن نشین امروزی و در اتحاد شوروی (سابق)، افغانستان، ایران و...) آمده اند(1)[6]. این نظر را دانشمند و زبانشناس سده یازدهم میلادی محمودکاشغری نیز تایید میکند. دانشمندی به نام «ابری مکی » در سال 1875 م ترکمن ها را بدین طریق توصیف میکند: «قومی از نژاد ترک، در قرن 11 و 12 بخارا را تسخیر کرده و در سمت مغرب بحیره خزر به ارمنستان، گرجستان و شیروان و داغستان دست یافتند، زندگی بادیه نشین دارند و قسمت عمده جمعیت این نواحی را تشکیل میدهند و آنها را تراکمه و ترکمن و قزلباش می خوانند. ایرانیان وجه تسمیه ترکمان را بدین طریق شرح میدهند و میگویند که قبایل ترک در موقع حمله به خراسان با زنان آن سامان ازدواج کردند و اولاد آنان ترکمان یعنی ترک مانند نامیده شدند این وجه تسمیه ظاهراً موجه نادرست و متناقض به نظر میرسد. زیرا عده زیادی از افراد این قوم که ترکی حرف میزنند و در آن سمت جیحون باقی مانده اند، خودرا ترکمن میخوانند، به عقیده من این نام از کلمه «ترک» و « کومن» ترکیب یافته و به آن قسمت از قوم کومن که در سمت شرق دریای خزر تحت استیلای ترکان آلتای باقی ماندند، اطلاق شده است. یک قسمت دیگر آمده در سمت غربی دریای خزر و در سمت شمال دریای آزوفف استقرار یافتند و بعدها به سوی مجارستان راندند.»(2)

ما در میان نام های طوایف اوغوزها به اسامی زیادی برمیخوریم که اکنون نیز در میان ترکمن ها وجود دارد. بطور مثال میتوان به اسامی: سالور، بیات، قایی، ایگدیر، بایندر، بگدلی، قرقین، توتورغایادودورغا و برخی دیگر اشاره کرد.

دراین مورد وجه تسمیه «ترکمن» نظر دیگری نیز موجود است. و آن اینکه : به گفته حافظ عمادالدین این واژه از دو جزء «ترک» و «ایمان» ترکیب یافته است. به نظر مذکور ترکها یی که نو مسلمان شده بودند به این نام یاد شده و بعداً به شکل «ترکمان » مخفف گردیده است.(3) به هر حال، نام «ترکمنها » برای نخستین بار در اسناد تاریخی و ادبی (1000 ـ )1200 سال قبل ثبت شده است. در برخی اسناد درباره  تصرف آسیای مرکزی توسط اعراب نیز طور یکه قبلاً یاد آور شدیم در دایرة المعارف «تون ـ دیانگ » چین که در سده هشتم میلادی تنظیم شده از ترکمنها نام برده شده است. مقدسی جغرافیه دان نامی عرب در اثر خود از ترکمنهای ساکن «سمبرچی » سخن گفته است که پیشوای آنان در شهر «اوردو» زندگی میکرده است.


1- تبریزلی، علی، دیل و ادبیات، جلد اول، تهران: 1360، ص 162

2- امپراطوری صحرانوردان، ص 199

3 - حدود العالم، ترجمه میرحسین شاه با مقدمه بار تولد و تعلیقات مینورسکی، کابل، 1342، ص 385

4- ایضاء، ص 106

1 - حدودالعالم، ص 106

[4] -امپراطوری صحرانوردان، ص 205-206

2-محمدسرای، ترکمنهادر زمان امپریالیزم، ص 11

3-و، و، بارتولد، ترکستان نامه، جلد اول، ص 128

[5] - عبدالحی گردیزی، زین الاخبار، ص 267 – 268

[6] - پیدایش خلق ترکمن، ص 15

2- پیدایش خلق ترکمن، ص 10.

3 ـ کاسانی، سید مبشر، تاریخ آسیای میانه (اورته آسیا تاریخی)، جلد دوم، ص 8.

 

تاریخ وفرهنگ ترکمنها "صالح محمد راسخ یلدرم"

 نوشته شده در  90/12/05ساعت 17:0   توسط فعالین انجمن اجتماعی-فرهنگی یورت  |  |

ایجادامپراطوری ترک

 

بعدازاینکه امپراطوری هونها مضمحل گردیده، یوچیها، یفتلیها و هونهای غربی به طرف مغرب و جنوب متوجه شده بودند، درشمال چین درمناطق اورخون، کانسو، ایلی و تارم قبایل سین پی یا ژوان ژوان اقتدار پیدا کرده، قبایل ترکی تحت تسلط همین قبایل مغولی بودند. قبیله ای به نام «کاکئوکیو»که احفاد اویغورهای بعدی اند، درمقابل ژوان ژوانها دوبار شورش کردند، ولی درهر دوبار به سختی سرکوب گردیدند درهمین آوان، قبایل و عشایر ترکها نیز تحت الحمایه ژوان ژوانها بودند. پادشاه آنها به نام «اناکویی» با قساوت و بیرحمی سرقبایل دیگر میتاخت و آنهایی را که سر بالامیکرد سرکوب مینمود.

 ترکها(توکیوها) تاسال 540 میلادی تا اندازه یی اقتدار حاصل کرده قبایل و عشایر ترکی تحت ریاست «بومین خان» یکی از شاهزاده خانم های ژوان ژاونها را برای ازدواج تقاضا نموده و از طرف «اناکویی» ردشد. رئیس ترکها «بومین خان» اتحادیه یی را به اشتراک اویغورها و سلسله «می وی» (اینها نیز ترک بودند و در حصص شمال غرب چین سلطنت داشتند) برعلیه ژوان ژوانها تشکیل داده باآنها داخل زد و خورد شد. بومین چنان ضربه یی به ژوان ژوانها واردکرد که پادشاه آنها اناکویی ازفرط یأس و نا امیدی خود کشی کرد و تمام قبایل ژوان ژوان، مغولستان کنونی را تخلیه کرده به امپراطوری چین پناهنده شدند. بومین خان تمام عشایر و قبایل ترکی را متحد ساخته اعلان امپراطوری نمود، اما از بخت بد درسال 552 میلادی به فردای پیروزی وفات یافت.(2)[1]

   بعد از وفات امپراطور «بومین خاقان» دو نفر از خانواده او دعوی امپراطوری داشتند: یکی «موهان خاقان» پسربومین و دیگری «ایستمی» برادر خورد بومین خان. برای حل این موضوع درسال 552 میلادی شورای کبیر ملی تشکیل شد. درشورا چنین فیصله بعمل آمد که «موهان خاقان» پسر امپراطور بومین با عنوان «خاقان» (امپراطور) اعلان و حصص شرقی امپراطوری ترک را اداره نماید. «ایستمی خان» به عنوان «یبغو» به حصص غربی امپراطوری اکتفا کرده خود مختاری خویش را حفظ نماید. این دو امپراطوری همزاد که نیمی از آسیا را شامل بود، از منچوریا تا بحیره ارال را دربر میگرفت. مرکز توکیوهای شرقی در اورخون و مرکز توکیو های غربی درسمیرچی واقع بود.

  ترکها قبل از قرن ششم میلادی به نام های مختلف قبیلوی ـ سیاسی شناخته می شدند، اما درنیمه دوم قرن ششم میلادی گروهی از اقوام ترک آلتای که تحت ریاست بومین خاقان متحدشده بودند، بعد از شکست کامل ژوان ژوانها امپراطور ی بزرگی را تشکیل دادند. بنیان گذاران این امپراطوری بزرگ نخست عنوان «ترک» را برای خود برگزیدند که در زبان ایشان بصورت «توروک» به معنی قوی و نیرومند بکار میرفت. چینیان این قوم را «توکیو» میخواندند. اقوام متشکل این امپراطوری بزرگ ازسال 582 میلادی دو دسته ترکان شرقی و غربی تقسیم شدند. تجزیه امپراطوری به دو دسته و نفاق بین قبایل ترک باعث تضعیف آنها گردید. «درحقیقت آنچه باعث زوال قدرت توکیو ها شد، رقابتی بود که بین این دو خان نشین بروز کرده بود. یعنی خان نشین شرقی واقع در کنار «اورخون» و خان نشین غربی واقع درساحل «ایسیک کول» و تلاس. این امپراطوری درصورتی شکست ناپذیر میشد که اتحادی را که براساس پیمان سال 552 میلادی متکی و مبتنی بود، باقی نگاه میداشتند، یعنی رئیس توکیو های شرقی برتری خود را به عنوان امپراطوری «خاقان» حفظ میکرد و رئیس توکیوهای غربی به عنوان «یبغو» اکتفا مینمود. ولی خاقان توکیوهای شرقی موسوم به «توپو» (573-581) که برادر و جا نشین موهان بود، آخرین خاقانی بود که غربی ها به او احترام میگذاشتند. بین سنوات(582-584) یبغوی ترکان غربی موسوم به «تاردو»که بنابر روایت «ولانتی لونس» مردی سخت تند خو و بد خشم و شدید العمل بود، بارئیس شرقی ها قطع رابطه نمود و عنوان «خاقان» رابخود اختصاص نمود.»(1)[2]

  ازنیمه دوم سده ششم میلادی باتشکیل امپراطوری ترک، امکانات گسترده یی را برای ورود قبایل ترکی درماوراءالنهر فراهم ساخت. قبایل ترکی نخست مناطق خالی و غیرمسکون را که مردمان بومی نمیزیستند، اشغال نموده، درجوار نزدیکی قریه های اهالی بومی به سکونت آغازنمودند. درجایگزینی و جابجا شدن قبایل ترکی دربخش های اساسی سواحل سیحون و ماوراءالنهر دولت ترکان غربی نقش بزرگی داشته است، بعداز نیمه دوم سده ششم میلادی قبایل و عشایر ترکی در مناطق تاشکنت، چیمکنت، سغد و وادی فرغانه متوطن گردیدند. در حالیکه مرکز دولت ترکان غربی در«یتی سو» قرارداشت. درسالهای هفتاد سده ششم میلادی یک گروه بزرگ قبایل ترکی زبان تا کرانه های آمو دریا رسیده بودند. نظربه عقیده شرق شناس مشهور آ.یو.یاکویوفسکی ورودقبایل ترکی تابخش های مرکزی و جنوبی ماوراءالنهر، باعث نزیکی آنها بامردم بومی و انکشاف مناسبتها و پیوند های خونی و خویشی منجر گردید. در تداوم نیمه دوم سده ششم میلادی بخش بزرگ ترکان غربی درمسیر پایان دریای زرافشان درمنطقه بخارای امروزی جابجاشدند.

  آنگونه که س.پ، تولستوف مینویسد، شهزاده، «ابا» که از «مقان خاقان» و کنیزک سغدی زاده شده بود، از وراثت تاج و تخت محروم شده و درسال هشتاد علم شورش و سرکشی برافراشت، بیشترینه شورشیان را ترکان فقیر و محروم تشکیل میداد. اینها بادهقانان بی زمین و کم زمین یکجا شده ارستوکرات های بخارا را ازروستاها رانده و حتی شهر بایکنت را تصرف نمودند. پسانتر دسته های تازۀ ترکان ازمناطق کرانه راست دریای سیحون به منطقه زرافشان وارد گردیدند. چنین مینماید که ورودخلقهای ترکی زبان به ماوراءالنهر دربیشترحالات به آرامی سپری گردیده است. این امر از آن سبب بود که در آن زمان برای جلوگیری از جریان ورود آنها کدام نیروی سیاسی- نظامی درماوراءالنهر موجود نبود. قشر مرفه سغدیها که زیر حمایه خاقان ترک رونق و انکشاف امور تجارت و سود خویش رابیشتر میدیدند. در برابراین پروسه بی پروا بودند. بدین ترتیب قبایل ترکی از نگاه تعداد هر چه بیشتر افزایش یافته، قشر اتنیک آنها درمیان مردم محل انبوه گردید.

دولت ترکان غربی بخاطر ازبین بردن دولت یفتلی درباختر با امپراطوری ساسانی موافقه نمود.«دولت ترکان غربی بزودی بادولت ساسانی ایران متحدشده حکومت کوچک محلی یفتلی افغانستان (خراسان) رادرشمال و غرب کشور شکستند.

درسال 566 میلادی سواحل راست جیحون را ترکها و اراضی چپ جیحون (باختریان) را ایالات شمال غربی افغانستان (خراسان) را پادشاه ساسانی (خسرو انوشیروان) اشغال نمود. ولی بعد ها برسر راه ابریشم ـ که ترکان حق ترانزیت آزاد مال التجاره خود را ازکشور ایرا ن میخواستند و ساسانی ها رد میکردند- اتحاد هردو برهم خورد، «تاردوخان» یبغوی ترکان غربی دراواخر قرن ششم میلادی با قوت دولت ساسانی را از ایالات شمال افغانستان (خراسان) ازبدخشان تا میمنه عقب زده و خودش جای ساسانی را اشغال نمود.»(1))[3]

بعداز عقب راندن قوای ساسانی ترکان متوجه جنوب شده دولت یفتلی را یکی پی دیگر شکست داده در شمال سلسله کوههای هندوکش مستقر شدند و شهر قندوز را مرکز امارت نشین خویش قرار دادند. این ترکها عنوان «تگین شاهی»یافتند که چون بیشتر به تاریخ افغانستان ارتباط میگیرد، پسانتر در مورد صحبت خواهیم نمود.

دولت ترکان غربی بعداز کشیدن ساسانیان از حصص شمال و غرب افغانستان کنونی درپی نابودی کامل امپراطوری ساسانی برآمدند. به همین خاطر باامپراطوری بیزانس روابط خویش را نزدیک ساخته و در مورد بر انداختن دولت ساسانی که دشمن بیزانس نیز بود، به موافقه رسیدند. اما دولت بیزانس که از عاقبت نیرومند شدن ترکان غربی ترسیده بود، بلافاصله از این تصمیم خود پشیمان شده، دراین امر با ترکها همکاری نکرد. «تاردوخان» خاقان ترکهای غربی که ازاین عمل بیزانس سخت به خشم شده بود، قشونی را به سرحدات دولت بیزانس فرستاد؛ قشون مذکور مدتی خلیج با سفور را محاصره  و چندین قلعه را در آنجا تصرف و تاراج نموده پس آمدند.

  به هر صورت امپراطوری ترک بعداز انقسام، نیرومندی قبلی را نداشت، از سال 658 میلادی قلمرو ترکان غربی پیوسته موردتهاجم نیروهای ترکی شرقی قرار داشت. ازطرف دیگر امپراطوری چین «تای ستونگ»چندین بار برسر  ترکهای شرقی حمله نمود. این حملات ازسال 630 تا682 میلادی ادامه داشت. اگر چه ترکها درمدت پنجاه سال سرسختانه ازخود دفاع کردند، اما درفرجام بنابر نفاق داخلی، توکیوهای شرقی مطیع و منقاد چپن شدند. خاقان توکیوهای غربی بعداز این که درسال 651 میلادی از امپراطوری چین مغلوب شد، خسته و فرسوده به باختر عقب نشینی نمود. (2 ) اما دیری نگذشت که بار دیگر تحرکی درمیان ترکهای شرقی پدیدآمد. قبایل سرکوب شده ترکی تحت فرماندهی یکی از افراد خانواده سلطنت قدیم به نام «قتلغ خاقان» (خاقان خوشبخت) گردآمده، درهمان جای سلطنت سابقه، یعنی در اورخون و جبال «اوتوکان» باز تاسیس سلطنت کردند.(3) نام این خاقان که میخواست امپراطوری سابقه راباز احیا نماید، در کتیبه های «اورخون ـ ینیسی» (التریک خاقان) درج گردیده است. قتلغ خاقان قبایل و عشیره ترکی را بار دیگر متحد ساخت و مجدداً به یک نیروی سیاسی- نظامی بزرگ مبدل شد؛ دراین امر معاون بسیار فعال و مدبر وی به نام «تون اوکوک » که قبلاً نیز در بسا رویدادها و حوادث اشتراک کرده بود، رول اساسی داشت. «قتلغ تورگیش ها راکه باچین متحد شده بودند، شکست داد، او در سال 691 میلادی و فات یافت و جا نشین او یکی از پسران اونشد، بلکه برادر او موسوم به «موچو» جای او را گرفت. او دولت و قدرت توکیوها شرقی را به اوج اعتلا ی خود رسانید. موچو قبایل ترکی را در کرولن، ینسی متحد ساخت، همچمان توکیوهای غربی را به خود مطیع و منقاد نمود (699 م) دراین سنوات وحدت خوفناک ترک بازایجاد شد و پادشاهی عظیم توکیوهای سنه 550 میلادی تقریباً بازتشکیل گردید. »(1)

بعداز مرگ موچوخاقان درسال 716 میلادی  بار دیگر اغتشاشات و بی نظمی های وخیمی به میان آمد. پسر «قوتلوغ» امپراطور سابق (برادرزاده موچو) به نام «کول تگین» قدرت را بدست گرفت و بلا فاصله  با اتکا بر سابقه پر افتخار و پیروزی های نظامی خویش پسر موچو را با تمام خانواده اش به شمول مشاوران خاقان به استثنای تون اوکوک اعدام نمود. این حارثه سبب اغتشاشات و نفاق بین قبایل و عشایر گردید. کول تگین بزحمات زیاد توانست این شورشها و طغیان های قبایل را فرونشاند. بعد از اینکه آرامش نسبی درمملکت برقرارشد کول تگین سلطنت را به برادر بزرگ خود «موکی لین» که به نام «بیلکه قاآن» شهرت دارد، تفویض نمود.(2)[4]

   درسال 716 میلادی ترکان غربی از زیر اطاعت ترکان شرقی خارج شده و رئیس قبیله تورگیش به نام «سولو» یک دولت نیرومندی را درآسیای مرکزی تاسیس کرده اند. امیران این قبیله ترک از اواخر قرن هفتم تاسال 739 م سلطنت کرده اند. ازاین تاریخ  به بعد زوال و انحطاط این سلطنت شروع میشود. به خاطر اینکه در این هنگام چینی ها ازطرف جنوب و اعراب از طرف غرب بر آنها فشار می آوردند. درسال 751 میلادی اعراب چینی ها را در نز دیکی رود خانه «تلاس» شکست دادند و قبایل تورگیش درجنگهای داخلی وزد و خورد های پراگنده بااعراب قدرت خود را از دست دادند و بالاخره درسال 776 میلادی. قرلوقها (یکی از قبایل ترک) وادی چو و تلاس را تصرف کردند. توکیوهای شرقی قبلاً در سال 742 م توسط اتحادیه اویغور ـ قرلوق و بسمل انقراض یافته و اویغور ها درسال 745 میلادی برشهر اورخون تسلط پیداکرده بودند، بدین ترتیب دو دولت مقتدر ترکها (توکیوها) از پا درآمد.اویغور ها که از طریق اتحاد با قبایل قرلوق و بسمل به قدرت رسیده بودند، نتوانستند قبایل ترکی را به شکل اساسی متحد سازند و دولت مرکزی مقتدر ایجاد نمایند. اگر چه آنها تا سال 840 میلادی دراورخون مستقربودند، امادرمقابل قرغیزها مقاومت نیاورده شکست خوردند، بقایای آنهادراطراف و اکناف ترکستان پراگنده شدند.دسته ای به کانسو رفته، در آنجا سلطنت تازه یی تشکیل دادند. این خان نشینی اویغورها اگر چه درقلمرو محدودی قرارداشت، اما تا دوران ظهورتنگوتها درآن منطقه درحدود سال 1020 میلادی پابرجا بود. دسته دیگر اویغور ها که به تیانشان شرقی مهاجرت نموده بودند، درسال 860 میلادی دومین سلطنت خودرا درمنطقه مذکور تاسیس کردند. این سلطنت آزادی خود را تا ظهور چنگیزخان حفظ کرده صاحب مدنیت و فرهنگ پیشرفته یی بود.

مقارن این احوال درداخل امپراطوری چین قبیله ترک نژاد دیگری به نام «شاتو» یا «چایو» از اهمیت عظیمی برخوردار میشوند. بارتولد این قبیله را ازگروه و عشایر «توقوز اوغوز» میداند. اینها از قسمت اعظم توکیوهای غربی جداشده از آغاز قرن هفتم میلادی در مشرق دریاچه «بارکول» زیست داشتند. هنگامی که درسنه 712 میلادی دسته های مختلف تبتی ها درناحیه بارکول دست به چپاول و غارتگری پرداختند، آنها بطرف غرب بسوی «کوچنگ» نقل مکان نمودند؛ چون در سال 808 میلادی بار دیگر تبتی ها به اردوگاههای ترکان شاتو حملات خود را آغازکردند، آنها از دولت چین طالب حمایت و حراست گردیدند. پادشاه چین خواست شان را پذیرفت و آنها را در شمال شرقی «لینگ چو» و شمال «اردوس» مستقر ساخت.

  شاتوها در ناحیه اوردوس تا سال 878 م ساکن و مقیم ماندند. دراین سال چون جنگ داخلی چین را ذلیل و زبون کرده بود، یکی از روسای آنها به نام «لی کویونگ» به حمایت امپراطوری چین پرداخته، امپراطوری سلسله تانگ را از لبه سقوط نجات داد و به سمت وزارت بر گزیده شد. «چندی تصور می شد که این ترک چینی شده جانشین سلسله تانگ که در حالت احتضاربود، خواهد شد و بر سریر امپراطوری چین تکیه خواهد زد، ولی وفاداری و شرافتمندی، او را ازچنین اقدامی منع نمود و رئیس سابق دسته یی از رهزنان و قاطعان طریق که به موقع به طرفداری امپراطوری ملحق شده بود، موسوم به «چوون» آخرین امپراطور سلسله تانگ را از تخت شاهی بدور راند و خود اورنگ امپراطوری را غصب کرد و در سنه 907 م سلسله «هولیانگ» را تاسیس نمود. با این تفصیل «لی کویونگ» مالک و فرماروای «شانسی» ماند... پس از مرگ وی پسرش درسال 923 میلادی هولیانگ را برانداخت و خودش امپراطور چین شد. سلسله یی را که او تأسیس نمود موسوم به «هوتانگ» شد، ولی دوران آن دوامی نیافت و فقط سیزده سال سلطنت او طول کشید. (923-936). در سنه 936 میلادی ژانرال «شه کینگ تانگ» که وی نیزترکی ازقبیله شاتوبود، باکمک طوایف «کیتان» (ختائیان) سلسله «هوتانگ» را منقرض نمود و خود را امپراطور چین خواند و سلسله «هوتزین » را تاسیس نمود و پایتخت امپراطوری را در «کای فونگ» قرار داد، ولی دوران سلطنت این سلسله نیزکوتاه و زود گذرتر ازسلسله قبلی بود، زیرا فقط ده سال طول کشید (936-946) . درسنه 946 این ترکان قدیمی که کاملاً خوی و خلق چینی یافنه بودند ازطرف قبایل کاملاً بدوی و وحشی حقیقی یعنی «کی تان» که از نژاد مغول بودند منکوب و مقهور شدند.»(1)[5]

در خراسان قدیم (افغانستان امروز) حاکمیت ترکها تا اوایل فتوحات اسلامی و حتی بعدها نیز ادامه یافت. مقارن ظهور دین مقدس اسلام، در خراسان قدیمی حکومت ملوک الطوایفی ترکی استقرار داشته که تقریباً در(30) امارت کوچک منقسم گردیده بود که همه تحت تبعیت خاقان ترک بودند و از میان این همه، دو امارت نشین بزرگتر و مقتدر تر از دیگران بودند: یکی حکومت «تگین شاهی» که مرکزش قندوز و در شمال هندوکش مستقر بود، دیگری «کابل شاهان» که مرکزش شهر بگرام بود که از جنوب هندوکش تا رودسند حکمروایی داشتند. (2 )

دربرخی از منابع حدیثی از حضرت رسول اکرم (ص) روایت شده است که در آن گفته شده است که : «اگرشما به جایی رسیدند که درآنجا ترکها باشند، واپس برگردید. » از مفاد این حدیث شریف و منابع تاریخی چنین معلوم می شود که اعراب دراوایل قصد تسخیر ترکستان و زد و خورد با ترکها نداشتند و تنهابه تسخیر قلمرو امپراطوری ساسانیان قناعت کرده بودند. اما بعد که درخراسان و ماراءالنهر مستقرشده وپای شان در این جا ها مستحکم گردید، به تدریج به مناطق ترکستان نیز نفوذکردند. اعراب اگر برخی جاها را به زور شمشیر متصرف گردیدند دربرخی حالات، قبایل و عشایر ترکی تحت تاثیر تبلیغات مروجین دین مقدس اسلام خودشان داوطلبانه دین مقدس اسلام را پذیرفتند و تحت الحمایگی اعراب و یا مسلمانان خراسان و ماوراءالنهررا قبول کردند. از این جمله بودند قراخانیها و اوغوزهای سلجوقی، اما در اوایل اسلام، برخی ازسرداران و حکمرانان ترکی خراسان و ماوراءالنهر که جانشین «توکیو» های قدیمی بودند، با عربها داخل زد و خورد شده سر سختانه از قلمرو خود دفاع کردند. مثلاً حکمران نامی «نیزک ترخان» درنخستین سالهای هجوم اعراب به خراسان، از بادغیس تا تخارستان قدم به قدم از خراسان دفاع نمود و نبرد های بسیار سخت و خونینی را با اعراب نموده و در تخارستان بدست سردار عرب قطیبه اسیر گردید. بعداً کابل شاهان (بنابر نبشته ابوریحان بیرونی اینها نیز ترک بودند) تامدت های مدیدی از جنوب هندوکش در مقابل اعراب دفاع میکردند و پیروزی اعراب بر آنها مقدور نبود تا اینکه یعقوت لیث صفار آنها را بکلی شکست داده منقرض نمود.(1)

افزون بر سلسله هایی که دربالا نام برده شد سلسله های کوچک امرای لاویک درغرنه، دودمان آل باینجور در صفحات جنوب افغانستان سلطنت میکردند که سرانجام بدست سبکتگین منقرض گردیدند.



2- امین گلی، تاریخ سیاسی و اجتماعی ترکمن ها، تهران : 1366، ص 29.

[2] - رنه گروسه، امپراطوری صحرانوردان، ص 168.

[3] -غبار،افغانستان در مسیرتاریخ، ص 57

2- رنه گروسه، امپراطوری صحرانوردان، صص 173- 178

3 ـ ایضا، ص 197.

1- امین گلی، ناریخ سیاسی و اجتماعی ترکمنها، ص 30

2- رنه گروسه، امپراطوری صحرانوردان، ص 202

[5] - رنه گروسه، امپراطوری صحرانوردان، ص 225-226.

2 ـ غبار، افغانستان در مسیر تاریخ، ص 58.

 منبع :تاریخ و فرهنگ ترکمنها "محمدصالح راسخ یلدرم"

 نوشته شده در  90/12/05ساعت 16:56   توسط فعالین انجمن اجتماعی-فرهنگی یورت  |  |

یفتلیها یا هفتالیان

هفتالی ها عشیره یی بودند ترک نژاد(3) که اصلاً در دامنه های سلسله کوه های آلتای زندگی میکردند و بعد ها از یلدوز علیا، شامل حوزه ایلی، دریاچۀ باکاش ایسیک کول، چو، تلاس، حوزۀ سیحون تا بحیرۀ اورال گسترش یافتند و تا اواخر قرن سوم میلادی اراضی شمال جیحون را اشغال کردند.[1]

یفتلی ها در طول تاریخ بنام های مختلف شناخته شده اند. نام آنها را مؤرخین رومی «هفتالیت» مؤرخین چینی «یه ته» مؤرخین عربی و فارسی «هیاطله» گفته اند. یفتلیها تا ابتدای قرن پنجم میلادی از قبایل درجه دوم و تابع و دست نشاندۀ ژوان ژوان ها بوده اند. در ربع دوم سدۀ پنجم آنها اهمیت زیادی کسب نموده در حدود 440م سغدیان ماوراءالنهر و بلخ و تخارستان را تصرف کردند. یفتلیها نیز مانند کوشانیها مراتب مهاجرت را تا تخارستان یکسان طی نموده و در اوایل مثل یوچه ها بطور ملوک الطوایفی و قبیله سالاری میزیستند. در فرجام یکی از قبایل بنام «ایتا» یا «ایتل» بر عشایر و قبایل دیگر تسلط پیدا کرده، رئیس این قبیله «ایتالتو» بمثابه رئیس مقتدر، تمامی قبایل و عشایر ترکی را تحت ادارۀ خود آورده، در اوایل قرن پنجم میلادی «420-425» تاج شاهی بر سر نهاد. درین وقت در خراسان زمین یا آریانای عهد باستان اوضاع سیاسی، اقتصادی و اجتماعی متشنج بود، دولت مقتدر کوشانی مضمحل گردیده و کوشانی های کوچک بر اثر فشار و ضربۀ دولت های همسایه سال به سال به سوی جنوب هندوکش عقب نشینی نموده، از حوالی بلخ، تخارستان، هرات و دیگر شهر ها دست کشیده تنها در حوزۀ کابل محدود شده بودند. ساسانی ها با استفاده ازین وضعیت به  قلمرو خود گسترش داده بیشتر از نیم مملکت آنها را متصرف شده بودند. حتی درعصر شاپور دوم (379-309م) ساسانیها تا کابل و کاپیسا حکومت میکردند و کوشانی های خورد مرکز خویش را به شهر پشاور انتقال داده بودند. درین اثنا یفتلیها در تخارستان و بدخشان اقتدار یافته، قشون زیادی فراهم آورده بودند. ساسانیان ازین دولت نو به قدرت رسیده احساس خطر مینمودند؛ زیرا دامنۀ سلطه و نفوذ آنها تا تخارستان، باختر، سغد، حتی بر قسمت های شمال غرب رود جیحون تا حوالی مرو گسترش یافته بود.

نخستین پادشاهان یفتلی بخاطر گسترش قلمرو خویش با دولت ساسانی داخل جنگ شدند. دراین وقت درایران «بهرام گور» پادشاهی میکرد. بهرام ازطرف یفتلیها بسیار برحذر بود و از نیروی آنها میترسید، بناً وقتیکه جنگ شروع شد، برادرش«نرسه» را به حیث نایب السلطنه گذاشته، خود شخصاً بالشکرگران متوجه یفتلیها گردید. دراین نبرد که به «جنگ مرو» مشهوراست، نخست سپاه یفتلیها به پیروزی های نایل آمده ولی درفرجام ازبهرام گور شکست خوردند. (420-438) یفتلیها درباختر استقراریافتند حتی خراسان را متصرف شده بودند. بهرام گور درپیکار مروآنها را عقب راند. مارکوارت برخلاف گمان میکند که بهرام گور و جانشینش یزدگرد دوم برخلاف تهاجمات آنها تنها دفاع کردند.(1)[2]

درزمان سلطنت یزدگرد دوم بار دیگر میان یفتلیهای نوبه دولت رسیده و امپراطوری نیرومند ساسانی جنگ درگرفت. دراین پیکار سخت سپاه یفتلیها، ساسانیها را درحوزه مرغاب شکست دادند. درزمان «اخشنور» یا خوشنواز که بزرگترین شاه یفتلی است، باردیگر یفتلیها با دولت ساسانی به پیکار برآمدند. قرار یکه اکثر مؤرخین و واقعه نگاران شرق و غرب مسلم میدارند، میان این دو دولت جنگ بزرگی واقع شده و درنتیجه سپاه ساسانی تباه و «فیروز» شاهنشاه ساسانی اسیر گردیده و بعد بخشیده شد، و به مملکتش به سلامتی بازگردد، از خط سرحدی که اخشنور تعیین نماید، تجاوز نکرده و به مثابه خساره باج سالانه را به اخشنور بپردازد. شاه یفتلی قبول کرد و «قباد» پسر فیروز شاه ساسانی را بمثابه گروگان پیش خودنگاه داشت. اما هنگامیکه قباد ازدست یفتلیها خلاصی یافت، سپاه ساسانی  بر خلاف عهد و میثاق درسال 484 میلادی به دولت یفتلی حمله کرد. دراین پیکار که درمناطق صحرایی رخ داد سپاه ساسانی بکلی معدوم شد و شاهنشاه فیروز به قتل رسید و هفتالیان شهر های تالقان، هرات و مرو را تصرف کردند. با آنکه دراین جنگ سپاه ساسانی معدوم شده بود، اما ساسانیان بعد ازآن چنان با شدت ازخود دفاع کردند که یفتلیها با وجود تلاشهای زیاد نتوانستند، امپراطوری ساسانی را مضمحل سازند. بنابران، اخشنور یا خوشنواز از تصرف ایران ساسانی منصرف شده متوجه جنوب گردید و ولایات جنوب هندوکش را از کاپیسا تا پشاور تصرف نمود. پادشاه دیگر یفتلی به نام «تورامانا» درهنگام سلطنت اش تا پنجاب پیشرفت و جانشینش «مهراگولا» روش پدر را تعقیب کرده داخل هندوستان شد و دولت بزرگ «گپتا» را شکست داد و بدین ترتیب امپراطوری بزرگی از رود سیحون تا رود گنگا و از اقصای چین تا هرات و مرو دراین خطه تشکیل شد. اما عمر این دولت بزرگ بسیار کوتاه بود. یفتلیها بعد ازاینکه هند را تصرف نمودند، توانستند صرف پنجاه سال درآن سرزمین تسلط داشته باشند. بخاطر اینکه دولت یفتلی در بین سه دولت نیرومند آن وقت زیر فشار بود. ازطرف جنوب دولت گپتا باتشکیل اتحادیه قوی امرای کوچک محلی هند در مقابل یفتلی ها قرار داشتند و از طرف غرب دولت ساسانی آنها را فشار میداد و از همه بدتر دولت نیرومند و نوبه ظهور رسیده «توکیوها» (ترکها) ازطرف شرق یفتلیها را زیرفشار جدی قرار داده بود. بنابر همین فشار ها بود که آخرین شاه مقتدر یفتلی «مهراگولا» درسال 528 میلادی درطی یک جنگ بزرگی از گپتا ها شکست خورد و بطرف سند و کشمیرعقب نشست. ازآن ببعد دولت بزرگ یفتلی تجزیه شد، امرای کوچک محلی درنقاط مختلف کشور از قبیل کاپیسا، زابل، تخارستان، غرجستان، بادغیس و بلخ و غیره حکومت میکردند و این وضعیت تا سال 566 میلادی ادامه پیدا کرد.(1)[3]

    بنابرعقیده برخی مؤرخین یک قسمت قبایل یفتلی به نام «زاول» در اویل قرن پنجم میلادی درنواحی سیستان و غزنی مستقرشده و این نواحی به نام آنها مسمی شده است. بعدازاینکه دولت مقتدر یفتلی دچار تجزیه شد، حکمرانان محلی اینجا به نام «زابل شاه» یا «زاول شاه» در این نواحی حکومت میکردند. به عقیده دانشمند گرامی احمد علی کهزاد «زابلیها» یفتلی هایی که هم اکنون در حدود بیست هزار خانواده در بدخشان زیست دارند و باشندگان جاغوری(جاکوده) یا (جغوده) احفاد همین یفتلی ها اند.

 



3- رنه گروسه، امپراطوری صحرانوردان، ص137

1- رنه گروسه، امپراطوری صحرانوردان، ص 139

 

1- احمدعلی، کهزاد افغانستان درشاهنامه، ص 262.

 

 

منبع :تاریخ و فرهنگ ترکمنها "محمدصالح راسخ یلدرم"

 نوشته شده در  90/12/05ساعت 16:51   توسط فعالین انجمن اجتماعی-فرهنگی یورت  |  |

صوفی الله یار

صوفی الله یار 1616 نچی ییلده سمرقند نینگ مینگلر قیشلاغیده الله قلی اسملی می کیشی عایله سده توغیلدی. او باشلانغیچ معلوماتنی اویده و مسجد حضوریده گی مکتب ده آلدی . صوفی الله یار اون یاشیده بخاراگه باریب اون بیش ییل لر مابینیده جویبار شیخ لریدن علم اوگندی، کسب و هنر آرتیردی. بخارا ده عایله قوریب، محمدصادق، امینه و حلیمه دیگن فرزند لر کوردی.

الله یار ییگریمه بیش یاشده بخارا بجه خانه سیده ایشلی باشله دی. لیکن کوپ اوتمه ی، باجگرلیک نی ترک ایتیب، طریقت یولیگه کیریب، شیخ حبیب الله حضوریده اون ایککی ییل تحصیل کوردی. تحصیل و طریقت ریاضت لری نتیجه سیده صوفی الله یار معنوی کامل انسان، علامه، کرامتلی اولیا صفتیده یتیلدی. او اسلامی عقیده لری، تصوف تعلیماتی، معنوی کمالات نی یاریتگن «مسلک المتقین» « سراج العاجزین»، « مرادالعارفین»، ثبات العاجزین»، مخزن المومنین »، «نجات الطالبین» سینگری اثرلری آرقه لی دنیاگه تانیلدی.

صوفی الله یار نینگ قبری سورخان دریا ولایتی نینگ «ده نو» ولسواللیگی یقینیده گی قیشلاق لردن بیری ده جایلشگناما وفات قیلگن ییلی و اونگه تعلقلی باشقه تفصیلات لر نامعلوم.

صوفی الله یار دینی ادبیات نینگ ییریک نماینده لریدن دیر.اویننگ بوتون ایجادیاتی اسلامی معرفت بیلن سوغاریلگن. او اوزی سیوگن تصوف تعلیماتینی اوزبیکانه ساده سوز لرده افاده لشگه جوده ماهر شاعر بولگن. صوفی الله یار، خواجه احمدیسوی و مشرب سینگری اوزیگه خاص دنیاقرش گه ایگه بولگن فیلسوف و عارف شاعر دیر. شاعر دنیانی اسلام نوری و تصوف تمثال لری کوزگوسیده کوره دی و او آرقه لی بدیعی عکس ایتدیره دی.شاع نظمیده انسان معنوی کمالاتی نینگ اساسی عاملی صفتیده محبت تصویرلنه دی. اویننگ نظریده محبت هر قندای ایزگولیک نینگ ایلچیسی، محبت سیزلیک ایسه هر قندای یاوزلیک نینگ دایه سی دیر. بو ـ الله گه محبت دیر.ذاتا الله گه محبت دن اعتقاد، محبت سیزلیک دن ایسه اعتقادسیزلیک توغیله دی.

کیل ای طالب کوزینگ عبرت بیلن آچ محبت سیز کیشی دین قوش بولیب قاچ

محبت اهلی نینگ جویانی بولغیل اوشول کیم اوچرادی قربانی بولغیل

کیشی نینگ کونگلی کیم بیگانه بولسه ایرور دشمن اگر همخانه بولسه

محبت سیز که بولدی هرقیو ذات اگر فرزند شیرین دور ایرور یات

اوشبو ساده و صمیمی مصرع لر فلسفی فکرلر یننگ حیاتی تجربه دن اوتیب قوییلگن بدیعی عموم لشمس دیر.معنوی کمالات نینگ اساسی شرطی اوزلیکنی آنگله ماق دیر. اوزلیک نی آنگله ماقلیک نینگ بیرینچی بیلگیسی ایسه حقنی تانیماق دیر.

نه دور قوللوق انینگ مشتاقی بولماق اوزیدن فانی، حققه باقی بولماق

تانیماق تینگری نی، تانماق هوادین کیین تورماق فعال ناروا دین

الله یار نینگ فکریچه اوزلیک دین کیچیش اوزلیک غرورینی ترک ایتیب، حق نینگ عنان اختیاریگه اوتیش ابدی لیک سعادت دیر. کبر و غرور دن، منمنلیک مغرورلیگیدن واز کیچیش تانگری نی تانیش دن باشلنه دی. ....

 نوشته شده در  90/11/11ساعت 21:0   توسط فعالین انجمن اجتماعی-فرهنگی یورت  |  |
مطالب اخير
فهرست اصلي
نوشته هاي پيشين
آرشيو مطالب
موارد ديگر
menu visibility
This is what happens!!

 جانیم ترکمن

>

Copyright © 2014 All Rights Reserved by Design by:َAbdullah Ghani Zada : جانیم ترکمن